null Beeld
Beeld

Weekboek formatie

Nu is Rutte de controle over het formatieproces echt kwijtgeraakt

In de kleine uurtjes van het zoveelste coronadebat werd deze week zichtbaar hoe demissionair premier Rutte – onbetwiste winnaar van de verkiezingen – zijn vermogen om alles onder controle te hebben momenteel kwijt is.

Het was een zware week voor Rutte, met nieuwe onthullingen over de toeslagenaffaire. De manier waarop het kabinet is omgegaan met onschuldige ouders en kritische Kamerleden blijft hem maar achtervolgen. Toen hij op 18 maart aan de kabinetsformatie begon, was zijn uitgangspositie nog superieur. Twee politieke affaires later tellen alleen nog de dagkoersen. De kabinetsformatie wordt opnieuw totaal ontregeld. Rutte heeft voorlopig geen grip.

Hij moest zijn excuses maken in het coronadebat, aan het nieuwe Kamerlid Sylvana Simons van Bij1. Rutte had zich een flauwe opmerking over haar gepermitteerd, waar hij veel spijt van heeft. “Sorry daarvoor.” Simons stelde hem een vraag over hoeveel mensen er inmiddels immuun zijn voor het coronavirus. De premier wist het antwoord niet goed. Onverwacht beet hij haar toe: “Wat doet u geïrriteerd, mevrouw Simons!” De staatsman die anders zo soepel omgaat met vragen en kritiek uit de Tweede Kamer viel uit zijn rol.

Het afblaffen van een nieuwe partij werd hem niet in dank afgenomen

Het is maar een kleine uitglijder, maar hij tekent hoe in deze post-verkiezingstijd de politieke risico’s van alle kanten kunnen opduiken. Rutte is als kandidaat-premier gefocust op de formatie, naar ondertussen is er ook nog een zelfbewuste nieuwe Tweede Kamer waar hij zich mee te verhouden heeft. Het afblaffen van een nieuwe partij werd hem daar niet in dank afgenomen.

Onvoorspelbaarheid is troef in de kabinetsformatie. En daar niet alleen, want het kabinet heeft precies op het enige andere grote politieke onderwerp waarop het nog wél politieke besluiten neemt, een spannende afslag genomen. Het neemt een gecalculeerde gok met het coronavirus. Terwijl de deskundigen van het OMT waarschuwen dat het nog te vroeg is, gaan de terrassen weer open. Gaat dat goed, dan heeft niemand het er over een maand meer over. Gaat het fout, dan kan het verder afdoen aan Ruttes gezag, precies terwijl hij in de formatie al de grootste moeite moet doen om niet af te bladderen.

Rutte stond deze week net klaar om een gebaar te maken, na de eerste affaire rond de ‘functie elders’ voor CDA-Kamerlid Omtzigt. Hij kwam woensdag met een verrassende aankondiging, die nog wat raadselachtig klinkt. Na die uitglijder heeft hij “heel goed nagedacht over zijn eigen rol”, zei hij tegen journalisten, en wilde daar eigenlijk binnenkort “iets over delen”. Zijn denkproces is afgerond. Maar hij moet het uitstellen.

Eerst wacht Rutte weer een loodzwaar Kamerdebat

Eerst wacht hem weer een loodzwaar Kamerdebat, komende week, over de tweede onthullingen, die ook weer draaien om het vertrouwen in zijn premierschap. Volgens RTL Nieuws heeft het kabinet in 2019 om politieke redenen informatie achtergehouden over de toeslagenaffaire. Het doel was ambtenaren én politici uit de wind te houden, blijkt volgens RTL uit de notulen van de ministerraad. Het was een besluit van het hele kabinet, alle vier de partijen.

De eerste schadepost kan Rutte nu al inboeken. Het CDA was zijn favoriete partij om samen mee in een nieuw kabinet te stappen. Maar die kans is een stuk kleiner geworden door de nieuwe affaire. Boze CDA-afdelingen eisen dat Hoekstra niet meer met Rutte in één kabinet gaat zitten. Zij zijn woest dat er in 2019 door het kabinet en Hoekstra zelf is geprobeerd om de kritische Omtzigt te ‘sensibiliseren’.

Daar gaat Ruttes regie. In plaats van de kabinetsformatie weer vlot te trekken met een eigen gebaar moet hij eerst de nieuwe kwestie van zich af zien te schudden. Als dat lukt, kan de formatie misschien gewoon verder. Maar voorlopig waarschijnlijk zonder CDA. En de onvoorspelbaarheid blijft.

Politiek verslaggever Wilma Kieskamp blikt wekelijks terug op de kabinetsformatie.

Lees ook:

Geen 30.000 euro voor bijna helft gedupeerden in toeslagenaffaire

Alle gedupeerden in de toeslagenaffaire zouden voor 1 mei 30.000 euro compensatie krijgen. Maar bijna de helft van de aangemelde ouders hebben daar vooralsnog geen recht op, zegt de Belastingdienst.

Na de nieuwe doofpotverwijten zitten de coalitiepartijen en Rutte in hetzelfde schuitje

Door de onthullingen is het opeens niet alleen premier Rutte die onder vuur ligt wegens het niet-informeren van de Tweede Kamer. Ook de ministers van andere partijen hebben iets uit te leggen. Volgen ze Ruttes redenering dat er niets onoorbaars is gebeurd in 2019?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden