Raad van Europa

Nieuw mensenrecht in de maak: een gezonde leefomgeving

Archiefbeeld van de zaal van de Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa in Straatsburg. SP-senator Tiny Kox is daar sinds begin vorig jaar voorzitter.  Beeld AFP
Archiefbeeld van de zaal van de Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa in Straatsburg. SP-senator Tiny Kox is daar sinds begin vorig jaar voorzitter.Beeld AFP

Tijdens een zeldzame top van de Raad van Europa in Reykjavik spreken regeringsleiders dinsdag en woensdag over de oorlog, maar ook over het opfrissen van het mensenrechtenverdrag.

Christoph Schmidt

Een gezonde leefomgeving moet een elementair mensenrecht worden voor alle burgers in Europa. Als die burgers vinden dat hun nationale regering daarin tekortschiet, kunnen ze in de toekomst naar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg stappen.

Dat zou tenminste de uitkomst zijn van een vernieuwing bij de Raad van Europa (RvE), de mensenrechtenorganisatie waarbij 46 landen zijn aangesloten (Rusland werd vorig jaar geschorst). De regeringsleiders van die landen, inclusief premier Rutte, komen deze dinsdag en woensdag bijeen in de IJslandse hoofdstad Reykjavik. Het is pas de vierde top van de Raad van Europa in de geschiedenis, en de eerste sinds 2005.

De Russische invasie in Oekraïne vormt de belangrijkste aanleiding voor die top. Maar de regeringsleiders spreken ook over een opfrissing van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Onderdeel daarvan zou erkenning zijn van een schone leefomgeving als mensenrecht.

In het EVRM staan sinds 1950 de meest basale grondrechten, zoals het verbod op foltering en het recht op een eerlijk proces. In de decennia daarna zijn verscheidene protocollen toegevoegd met verduidelijkingen en uitbreidingen.

“Het erkennen van het recht op een schone, gezonde en duurzame omgeving als een mensenrecht door de staatshoofden en regeringsleiders in Reykjavik zal een eerste stap zijn”, zegt SP-senator Tiny Kox, sinds vorig jaar de Nederlandse voorzitter van de Parlementaire Assemblee van de RvE en een van de aanjagers van de Reykjavik-top.

Verenigde Naties namen er vorig jaar al resolutie over aan

“Welke rol het Hof in Straatsburg en de nationale rechters daarbij krijgen, moet nog worden uitgedacht”, onderstreept Kox. “De slotverklaring van Reykjavik zal wel de deur openen om juridische gevolgen te gaan verbinden aan schending van dit mensenrecht. Gedacht kan worden aan een protocol bij het EVRM maar ook aan een aparte conventie of aan een ander wettelijk bindend instrument binnen de RvE.”

In juli vorig jaar nam de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties een resolutie aan met de strekking dat een schone en gezonde leefomgeving een universeel mensenrecht is. Juridische gevolgen heeft die resolutie niet gekregen.

Een mogelijke gang naar het Hof in Straatsburg vanwege slechte luchtkwaliteit doet heel in de verte denken aan de Urgenda-zaak in Nederland. Duurzaamheidsorganisatie Urgenda won in 2015 (samen met bijna negenhonderd burgers) een rechtszaak tegen de staat der Nederlanden over het nationale klimaatbeleid, dat volgens de klagers veel strenger moest zijn om de internationaal afgesproken doelen te halen. Vier jaar later pas legde het kabinet zich bij de uitspraak neer.

In dat proces verwees de rechter al naar het EVRM en de ‘zorgplicht’ van de overheid voor haar burgers. Zowel klimaatbeleid als luchtkwaliteit staat echter niet expliciet in dat verdrag genoemd.

Ook AI komt mogelijk in mensenrechtenverdrag

Over een aanpassing in die richting lopen de meningen uiteen. “Onder meer Nederland, Duitsland en andere landen met een grote industrie kijken daar begrijpelijkerwijs kritisch naar”, zegt Kox. “Want als je als burger naar Straatsburg kunt gaan en kunt zeggen ‘Sorry, maar mijn regering doet niet wat ze zou moeten doen om mijn fundamentele rechten te beschermen’, dan heeft dat grote gevolgen.”

Om het EVRM relevant te houden voor toekomstige generaties, zijn er binnen de Raad van Europa meer voorstellen gedaan. Eén daarvan gaat over het ‘recht op bescherming tegen de gevaren van kunstmatige intelligentie (AI)’, aldus Kox.

Hoofddoel van de top in Reykjavik is een algehele herwaardering van de belangen van mensenrechten, democratie en rechtsstaat in deze voor Europa turbulente tijden. “De toon is anders dan die van andere internationale bijeenkomsten”, zegt Kox. “Het zijn dezelfde regeringsleiders, maar nu richt de aandacht zich op andere zaken dan het leveren van wapens, het sluiten van financiële akkoorden of het treffen van sancties.”

Lees ook:
Tiny Kox: ‘Europese landen moeten doen wat ze ooit hebben beloofd’

Tiny Kox (SP) is een van de boegbeelden van de Raad van Europa, die de komende dagen op het hoogste niveau bijeenkomt in Reykjavik. Een interview.

Nederlander wordt nieuwe parlementsvoorzitter van de Raad van Europa

Eerste Kamerlid Tiny Kox (SP) is begin vorig jaar gekozen tot voorzitter van het parlement van de Raad van Europa, die de mensenrechten in Europa bewaakt.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden