Baudet spreekt op een demonstratie tegen coronamaatregelen op de Dam in Amsterdam.

AnalyseDilemma

Negeren of aanvallen: de Kamer weet zich geen raad met Baudet

Baudet spreekt op een demonstratie tegen coronamaatregelen op de Dam in Amsterdam.Beeld ANP

Negeren of normeren? Weglopen of weerspreken? De Tweede Kamer worstelt met Thierry Baudet en zijn Forum voor Democratie. Of zijn er meer strategieën?

Wendelmoet Boersema

Zondagochtend leest Thierry Baudet de nieuwsbrief van Maurice de Hond. De bekende opiniemaker is “teveel aangedaan” door de plannen van de regering met een 2G-regeling, zodat hij voor het eerst zijn vaste wekelijkse peiling niet publiceert. Hij roept “vanuit het diepst van zijn ziel” op om 2G – waarbij een test niet langer genoeg is voor een coronatoegangspas – niet in te voeren. Even later twittert Baudet over De Hond: “Hij heeft zo gelijk: de situatie van nu ís met de jaren 30 en 40 te vergelijken. De onvaccineerden zíjn de nieuwe joden, de wegkijkende uitsluiters zíjn de nieuwe nazi’s en NSB’ers.”

De reacties laten niet lang op zich wachten. Naast bijval op sociale media van Baudets achterban is er afkeuring, eveneens uit bekende hoek. D66-leider Sigrid Kaag twittert: “Op Baudet reageren of niet? Dat is steeds het dilemma. Voor de nare oogst van dit weekend wil ik niet wegkijken. Hij verwondt mensen met zijn woorden. En hij brengt het gezag en de waardigheid van de Kamer ernstige schade toe. Ik voel daar schaamte bij.”

De schaamte van Kaag is niet nieuw, noch de zorgen over de waardigheid van de Kamer. De provocaties van de politicus Baudet ook niet. Zeker het afgelopen jaar, toen de coronapandemie zijn tweede jaar inging, schuwt Baudet de vergelijking met de Tweede Wereldoorlog niet. Hij en zijn partijgenoten ontkennen het pandemie-gehalte van de ziekte. In de bestrijding van het virus zien ze een complot voor het instellen van een nieuwe wereldorde. Een ‘Great Reset’, gedreven door mensen als econoom en oprichter Klaus Schwab van het World Economic Forum en miljardair Bill Gates.

Op Chinese leest geschoeid

De coronatoegangspas is in hun ogen de opmaat naar een ‘Chinees model van massa-surveillance’, waarin uiteindelijk allerlei data van burgers worden opgenomen, en waarmee de overheid een op Chinese leest geschoeid ‘sociaalkredietsysteem’ zal invoeren. Veel van de meest recente moties die Forum voor Democratie in de Tweede Kamer indient, gaan over deze ideeën.

Hoe Baudet zelf over dit soort ophef denkt, maakt hij duidelijk in het manifest Over het nut van ‘ophef” dat op 9 mei dit jaar verschijnt. Daarin verklaart hij de opzettelijke provocaties, het doorbreken van maatschappelijke taboes en het betreden van de ‘verboden ruimte’ als de essentie van zijn politiek. Ook al voelt dat voor sommigen contraproductief, schrijft hij, het is nodig omdat deze taboes de ‘gevestigde macht ondersteunen’. “Daarom ga ik steeds weer de ophef aan. Daarom ‘is er altijd wat’ rond FvD. Dus FvD zal ophef zijn – of zal niet zijn. Enjoy the ride.” Baudet noemt in zijn stuk onder meer de taboes rondom nationalisme, klimaat, corona, de keerzijde van het feminisme en (‘niet te missen’), de Tweede Wereldoorlog.

Kamerlid Wybren van Haga en twee andere FvD-collega’s verwijzen specifiek naar dit manifest als ze half mei breken met Baudets partij. Als directe aanleiding noemen ze de 5mei-poster van Forum (met eenzelfde WO-II-vergelijking als dit weekend), terwijl anderen Van Haga op zijn beurt verwijten dat hij wist waarmee hij nog geen jaar eerder in zee was gegaan. FvD is dan al meermalen in opspraak gekomen vanwege antisemitische en discriminerende app-berichten in eigen geledingen.

Lichaamstaal spreekt vaak boekdelen

Hoe verhouden politici die ideologisch verder van FvD afstaan, zich hiertoe? Wat aandacht krijgt, groeit, klinkt het vaak, als argument om niet in te gaan op provocaties. Zeker nu Baudet ophef tot zijn core business heeft verheven, en steeds vaker met zijn ‘vrijheidskaravaan’ het land in trekt. Sommige partijen proberen niet te reageren op losse uitspraken, maar alleen in de Kamer het debat aan te gaan. In de praktijk is het niet zo simpel. Tweets spelen een rol in Kamerdebatten, Kamervragen van Forum vereisen een antwoord, lichaamstaal spreekt vaak boekdelen. Er lijkt geen eenduidig antwoord.

“Normeren en negeren”, zegt coronaminister Hugo de Jonge, naar aanleiding van Baudets meest recente tweet. De CDA’er is zich ervan bewust dat je niet én én kunt doen. “Soms kies je ervoor een streep te trekken, soms kies je ervoor niks te zeggen.” Een andere keer zorgt negeren juist voor méér aandacht. De minister koos er tijdens de Algemene Beschouwingen in september voor Baudet demonstratief de rug toe te keren. De filmpjes hiervan gingen viraal bij de Forum-achterban, maar De Jonge staat nog steeds achter zijn gedrag. “Schandalig om het allerbelangrijkste podium van Nederland – de Tweede Kamer – te misbruiken voor het verspreiden van nepnieuws”, aldus De Jonge deze maandag in De Telegraaf.

Want dat is een complicerende factor in het debat. Baudet bedient zich in debatten en met name op Twitter steeds vaker van dubieuze bronnen en statistieken. Daarmee tast hij – niet alleen volgens De Jonge – het vertrouwen in en het gezag van instanties als de wetenschap, het RIVM, het ministerie van VWS of de rechtspraak aan. Het veroorzaakt vervolgens een stroom van factchecks op sociale media, dat creëert weer aandacht et voilà, de cirkel is rond.

Thierry Baudet met zijn eigen statistieken tijdens een debat over het coronavirus op 3 november. Beeld ANP
Thierry Baudet met zijn eigen statistieken tijdens een debat over het coronavirus op 3 november.Beeld ANP

De worsteling van de Tweede Kamer met een populistische manier van politiek bedrijven is niet nieuw. De recente geschiedenis laat verschillende strategieën zien. Soms wordt een ‘Janmaatbehandeling’ van Baudet geopperd, wat neerkomt op een cordon sanitaire. Het extreem-rechtse Kamerlid Hans Janmaat zat van 1982 tot 1998 in de Tweede Kamer en veroorzaakte met zijn leuzen als Nederland voor de Nederlanders en Vol = Vol een schokgolf in de Nederlandse politiek.

Janmaat werd meermalen door de rechter veroordeeld

Andere partijen negeerden hem, bleven weg als hij het woord had, tot kleine pesterijen in de wandelgangen aan toe. Voor het indienen van moties was toen nog steun van andere partijen nodig, en die kreeg hij zelden tot nooit. Janmaat werd meermalen door de rechter veroordeeld voor aanzetten tot haat en discriminatie.

Na het tijdperk Pim Fortuyn, aan wie Baudet met zijn provocaties schatplichtig is, werd de discussie en confrontatie in het debat belangrijk. Met Geert Wilders en zijn PVV heeft de Tweede Kamer in de loop der jaren verschillende omgangstactieken beproefd. Van inkapselen in het gedoogkabinet Rutte I, tot een poging van de PvdA-fractie om na de ‘minder Marokkanen’-uitspraak geen enkele motie van de PVV meer te steunen. Dat hield de PvdA niet lang vol. Ook omdat Wilders en de PVV ondanks alles het politieke spel meespelen binnen de arena van de Tweede Kamer.

Baudet heeft in dat opzicht nog een andere politieke leermeester, Donald Trump. De Amerikaanse ex-president verhief de strijd met gevestigde media, het omver schoppen van politieke conventies, en de inzet van (of het verklaren tot) complottheorieën en fakenews tot de kern van zijn politiek. Trump plaatst zich bewust buiten de gevestigde orde, ook die van wetenschap en feiten. Hij is de meester van de overtreffende trap.

Lastiger te bestrijden

De ‘fouten in de feiten’ van Baudet lijken op het oog misschien makkelijk te weerleggen. Maar in wezen dienen ze voor hem niet als onderbouwing, eerder als een extra provocerende ‘rode lap’ over zijn ideeën. En die zijn daardoor lastiger te bestrijden, ondervinden zijn politieke tegenstanders.

GroenLinks-Kamerlid Lisa Westerveld legde onlangs de worsteling met de Kamermoties van Forum op Twitter helder uit. Steeds vaker hebben die moties een op het oog sympathieke vorm, waar je moeilijk tegen kunt zijn, aldus Westerveld. Neem het verzoek aan de regering om de (covid)opnamecijfers van alle ziekenhuizen met de Tweede Kamer te delen, dat FvD meerdere keren heeft ingediend. Transparantie, een kritische blik, er lijkt weinig aan de hand. Maar volgens Westerveld zijn er genoeg reden om niet mee te gaan. De rode draad is twijfel zaaien over wetenschappelijk onderzoek, media en instanties. De druk op ziekenhuizen is al enorm groot, en het RIVM maakt regelmatig een analyse van deze cijfers, waarbij de privacy van patiënten in afzonderlijke ziekenhuizen gewaarborgd is. Het ziekenhuis Maastricht UMC+ zag zich onlangs genoodzaakt een verkeerde interpretatie van de opnamecijfers publiekelijk te ontkrachten.

Veel moties gaan ook over plannen die niet op tafel liggen, zoals de motie van FvD-Kamerlid Pepijn van Houwelingen over het ‘uitsluiten van de invoering van een sociaalkredietsysteem in Nederland’. Een GroenLinks-raadslid uit Amsterdam bedacht er de term wappermotie voor. Stemt een Kamerlid tegen, dan kan die aan de digitale schandpaal genageld worden, wat nog makkelijker gaat als er een hoofdelijke stemming is aangevraagd, wat FvD regelmatig doet. Stemt een Kamerlid voor, dan legitimeert hij of zij daarmee soms een samenzweringstheorie.

‘De Kamer sukkelt er telkens achteraan’

Westerveld stemde uiteindelijk vóór deze motie, ook al vindt ze dat een “tegenstem niets te maken heeft met een geheime agenda”. De ChristenUnie stemde tegen, omdat ze het onzin vinden te stemmen over plannen die niet op tafel liggen. Van de 137 moties die FvD dit jaar indiende, zijn er 6 aangenomen (ruim 4 procent). Vorig jaar, toen Van Haga de meeste moties schreef, ook over corona, was dat nog bijna 12 procent (9 van de 77).

Baudet zelf wil van geen dilemma’s weten. “De Kamer sukkelt er telkens achteraan. Die denken drie maanden later: oh, maar hier wilden we niet uitkomen”, zegt hij begin deze week tegen De Telegraaf. FvD ziet het beter, vindt hij. Een kwestie van “adelaarsperspectief versus kikkerperspectief”.

De worsteling van veel Kamerleden met FvD is niet één, twee, drie op te lossen. Niet omdat Baudet telkens een pijnlijke overtreffende trap weet te vinden, zoals een tweet van dinsdag met daarin een fotootje van een kind dat door een hek naar Sinterklaas kijkt naast een zwart-wit fotootje van een kind met een Jodenster achterop (sic) z’n jas. De provocaties met de Tweede Wereldoorlog houden het gevaar in dat het alleen nog maar daarover gaat, of dat het fel tegengas oproept. GroenLinks-leider Jesse Klaver moest dit voorjaar publiekelijk een partijgenoot tot de orde roepen die een bijeenkomst van Baudets partij vergeleek met een manifestatie van de nazi’s.

Maar het dilemma is ook niet snel oplosbaar omdat FvD telkens op zoek is naar kwesties die ook zonder provocaties een gevoelige snaar raken in de politiek. Bijvoorbeeld de kritiek op 2G, de coronapas die niet toegankelijk is voor ongevaccineerden. Eind september is de motie van Kamerlid Van Houwelingen ‘dat het 2G-systeem nooit onderdeel van het beleid mag worden’, een van de moties die wél bredere steun krijgt, hoewel niet van de meerderheid in de Tweede Kamer. Onder meer de ChristenUnie, GroenLinks, SGP en de Groep Omtzigt stemmen voor, naast de partijen die FvD meestal steunen zoals de PVV, Van Haga, JA21 en BBB.

Holocaust tussen aanhalingstekens

Opmerkelijk is het moment dat D66-Kamerlid Rob Jetten en Groenlinks-fractievoorzitter Jesse Klaver demonstratief de Kamer verlaten, nadat Baudet weigerde afstand te nemen van een tweet waarin hij het woord Holocaust tussen aanhalingstekens heeft geplaatst. Kamervoorzitter Vera Bergkamp noemt de omgang met provocerende of kwetsende uitlatingen een van de grote dilemma’s van een voorzitter. “En niet nieuw, het speelde al ten tijde van de communisten en van Janmaat”, zegt ze in een recent interview met deze krant.

“Ik vind dat er heel veel gezegd mag worden. Volksvertegenwoordigers dragen hun ideologieën uit, daarvoor zijn ze gekozen. Dat maakt het interessant, anders zou er geen wrijving zijn en was voorzitten gemakkelijk. Ik moet telkens nadenken: is een uitlating een belediging, ongepast of kan deze kwetsend overkomen? En belangrijk: hoe handhaaf ik de orde.” Ook als partijen zelf in het schoppen tegen deze orde hun hoofdtaak zien.

Lees ook:

Het debat over het coronabeleid gaat verder: ‘De Kamer moet nu écht iets vinden van de 2G-plannen’

De Tweede Kamer debatteert vandaag over de invoering van de controversiële 2G-regel. Het belooft een spannend debat te worden, zegt chef politiek Bart Zuidervaart. ‘Enige visie op de lange termijn is nu wel nodig.’

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden