AnalyseOnderzoeksraad

Nederland was niet klaar voor een pandemie, erkent de minister. Er wachten het kabinet nog meer pijnlijke momenten

Minister Ernst Kuipers (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) tijdens een debat in de Tweede Kamer over de ontwikkelingen rondom het coronavirus.  Beeld ANP
Minister Ernst Kuipers (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) tijdens een debat in de Tweede Kamer over de ontwikkelingen rondom het coronavirus.Beeld ANP

Met een eerste rapport is het terugblikken op de coronacrisis begonnen. Er staan voor het kabinet pijnlijke conclusies in, en daar zullen er nog meer van volgen.

Niels Markus en Johan van Heerde

Het is toeval, maar het lijkt haast zo bedoeld: precies nu het kabinet bezig is met het afschalen van vrijwel alle coronabeperkingen, is het terugkijken op de crisis begonnen. En de eerste evaluatie, door de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV), belooft dat het kabinet nog pijnlijke momenten wacht. Er volgen immers nog meer OVV-onderzoeken en uiteindelijk een parlementaire enquête naar het coronabeleid.

“Wij waren als land op tal van punten niet klaar voor een pandemie”, erkende zorgminister Ernst Kuipers woensdag in de Tweede Kamer, waarmee hij zich direct aansloot bij een van de belangrijkste, stevige conclusies van de OVV. Nederland dacht dat het was voorbereid op een pandemie, maar was het niet. De draaiboeken en oefeningen waren niet gericht op een langdurige crisis en de rol van de minister van volksgezondheid was niet uitgewerkt. Hierdoor was niemand de baas in de eerste maanden van de coronacrisis.

Volgens OVV-voorzitter Jeroen Dijsselbloem paste een crisis van deze omvang niet in ons voorstellingsvermogen. In die woorden ligt de belangrijkste aanbeveling uit het rapport verscholen: breng altijd scenario’s in kaart, ook die met een extreme impact, en anticipeer daarop.

Het OMT was te politiek

Dat gebeurde in de eerste golf onvoldoende. Deskundigen in bijvoorbeeld het Outbreak Management Team (OMT) formuleerden te snel aannames die achteraf niet juist bleken. Sowieso was de rol van het OMT te politiek, stelt de OVV. Keuzes over bijvoorbeeld de verdeling van schaarse beschermingsmiddelen werden in het OMT besproken in plaats van transparant voorgelegd aan de politiek.

Op dit onderdeel was de Tweede Kamer tijdens het coronadebat van gisteren zeer kritisch. Uit recent onderzoek van Nieuwsuur bleek dat ambtenaren van het ministerie van volksgezondheid wijzigingen lieten aanbrengen in OMT-adviezen.

SP’er Maarten Hijink spreekt van een ‘schoffering van het parlement en de bevolking’. SGP-voorman Kees van der Staaij vindt ‘de rechtsstaat in het geding’ als de rollen van adviseurs en politici vermengd raken. En volgens GroenLinks-Kamerlid Lisa Westerveld is het vertrouwen van de Kamer in de virusbestrijding geschaad.

‘Het OMT heeft niets herschreven’

Het kabinet wil in maart pas uitgebreid reageren op de bevindingen van de OVV. Wel benadrukte Kuipers dat het OMT onafhankelijk tot zijn besluiten komt. Volgens hem werden er “geen OMT-adviezen herschreven, geen conclusies aangepast en er werd niet weggelopen voor vervelende boodschappen”. Als er teksten werden aangepast, dan was dat volgens hem om een ‘vertaalslag’ te maken, zodat het ministerie een ‘eenduidige boodschap’ naar alle verschillende zorginstellingen kon sturen.

Voor de OVV staat vast dat het OMT in een ‘verantwoordelijke rol’ belandde, in plaats van een adviserende. Ook hadden OMT en mini­sterie volgens de onderzoeksraad te veel oog voor het ontlasten van ziekenhuizen, waardoor de bescherming van kwetsbaren te weinig aandacht kreeg. Vergeten werd dat de gezondheidscrisis een maatschappelijke crisis werd, waardoor eenzaamheid, mentale gevolgen en leerachterstanden onderbelicht bleven.

De Jonge deed te ambitieuze toezeggingen

Ook de communicatie van het kabinet sloot na verloop van tijd niet aan bij de toenemende problemen in de samenleving. Vooral toenmalig minister Hugo de Jonge en OMT-voorzitter Jaap van Dissel moeten het op dit vlak ontgelden. De Jonge wordt een ‘man on the moon’-strategie verweten. Hij deed vaak zeer ambitieuze toezeggingen, die niet altijd te realiseren waren. Op sommige beloftes, zoals de uitbreiding van de testcapaciteit of de coronamelder-app, moest hij terugkomen. Dat ondermijnde het vertrouwen in het coronabeleid. Net als het openlijke twijfelen van Van Dissel over mondkapjes.

Hugo de Jonge mocht in december al op het (toen nog niet openbare) rapport reageren, als minister van volksgezondheid. Hij is het met veel van de kritiek oneens. Oordelen die nu worden geveld, sluiten volgens hem niet aan bij de context van die tijd: onzekerheid, enorme schaarste, tijdsdruk en de paniek.

De reactie van De Jonge kan Kuipers bemoeilijken bij zijn analyse van het OVV-rapport. Het kabinet is immers verantwoordelijk voor de reactie van de vorige minister, Kuipers kan hier niet zomaar afstand van nemen. Tijdens het debat zei Kuipers dat hij de conclusies van De Jonge ‘voor nu’ niet deelt. Eerst wil hij het rapport goed bestuderen.

Belangrijkste conclusies eerste OVV-rapport

- Nederland stond niet paraat voor een ernstige pandemie. Betrokkenen in alle sectoren werkten hard maar de zorg- en crisisstructuur bleek niet ingericht voor een crisis van deze aard en omvang.

- Er was te veel focus op ziekenhuisopnames waardoor signalen over maatschappelijke effecten zoals eenzaamheid te lang onderbelicht bleven. Het beschermen van kwetsbaren, bijvoorbeeld in verpleeghuizen waar duizenden doden vielen, kreeg te weinig aandacht.

- Er werd te weinig getest waardoor er onvoldoende zicht was op de verspreiding van het virus en het beleid werd gemaakt op onvolledige informatie.

- Het kabinet communiceerde te stellig en te optimistisch, en het OMT adviseerde soortgelijk. Beloftes werden niet waargemaakt en onzekerheden niet uitgesproken. Hierdoor ontstond later teleurstelling die het vertrouwen in de crisisaanpak ondermijnde.

- Groepen burgers en professionals die vanuit de samenleving oplossingen aandroegen kregen nauwelijks toegang tot het bewind. Betrokken partijen werden te weinig gehoord.

Lees ook:

Waarom de ‘stille ramp’ die zich voltrok in de verpleeghuizen niet doordrong tot Den Haag

De paniek in de verpleeghuizen bleef te lang onbeantwoord, stelt de Onderzoeksraad voor Veiligheid in een dinsdag gepresenteerd rapport.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden