Gemeenteraadsverkiezingen

Nederland stemde lokaler dan ooit, en niet alleen uit protest

Stembureau 258, Huis van de Heuvel Kerkgebouw in Breda. V Beeld Werry Crone
Stembureau 258, Huis van de Heuvel Kerkgebouw in Breda. VBeeld Werry Crone

Geen enkele landelijke partij wist de stembusgang naar de hand te zetten. Daarmee waren de gemeenteraadsverkiezingen lokaler dan ooit.

Judith Harmsen en Bart Zuidervaart

Allemaal zijn de partijleiders woensdagavond optimistisch als de eerste exitpolls en uitslagen binnendruppelen. Het CDA doet het bij deze gemeenteraadsverkiezingen ‘beter dan verwacht’, zegt minister van buitenlandse zaken Wopke Hoekstra. PvdA-leider Lilianne Ploumen roept vrolijk: “Nederland kleurt roder en roder.” En volgens minister van financiën Sigrid Kaag is de zetelwinst waar D66 op afstevent een teken dat de kiezer het waardeert dat haar partij verantwoordelijkheid neemt. “Morgenochtend worden we wakker in een Nederland dat er heel anders uitziet.”

Toch heeft premier Mark Rutte van alle kopstukken misschien nog het meest gelijk als hij tegen persbureau ANP over ‘zijn’ VVD zegt: “In sommige gemeenten zijn er plusjes, er zijn gemeenten waar we gelijk blijven en in sommige dalen we.”

Als de nacht valt, keren de partijleiders enigszins tevreden naar huis. Niemand is verdrietig, voor iedereen gloort wel ergens een lichtpuntje.

De Haagse politici mogen dan klaar staan om hun overwinning – op de resultaten van vier jaar geleden, op de uitslag van vorig jaar bij de Tweede Kamerverkiezingen of op de verwachtingen – uit te roepen, één ding is overduidelijk: geen enkele landelijke partij weet een stempel te drukken op deze stembusgang. Deze verkiezingen waren lokaler dan ooit.

Dat blijkt niet alleen uit de winst van partijen als Leefbaar Rotterdam, Echt voor Barendrecht, Hart voor Den Haag en Gemeentebelangen Westerwolde. Want zelfs als de lokale partijen buiten beschouwing worden gelaten is er geen landelijke partij die duidelijk de gemeenteraadsverkiezingen wint. Niemand uit Den Haag kan de overwinning claimen, hoe graag ze dat uit zouden willen. Hoe creatief ze ook zijn (‘We verslaan de peilingen!’).

Sterke lijsttrekker

Natuurlijk zijn er voor (bijna) iedereen mooie resultaten te noemen. De winst voor de PvdA in Amsterdam is opmerkelijk, weinigen hadden dat een jaar geleden voorspeld. Maar het is vooral een succes van een sterke lijsttrekker (wethouder Marjolein Moorman), die campagne voerde met een verhaal over gelijke kansen en eerlijk delen, een boodschap die aansloeg in de hoofdstad.

Het maakt dat de winst in Amsterdam niet kan worden vertaald in een overwinning van Lilianne Ploumen. En dus ook niet als een voorbode voor een opleving van de sociaaldemocratie in de Tweede Kamer. Daar is de winst van de PvdA te mager voor. In 2018 behaalde de partij bij de raadsverkiezingen 7,4 procent van de uitgebrachte stemmen, dit keer 7,7. Een voorzichtige glimlach is gepast; voor de machtspartij van weleer blijft het een somber resultaat.

Jesse Klaver toonde zich woensdagavond licht euforisch toen hij de uitslagen zag binnendruppelen. Nederland kiest voor een ‘menselijkere, eerlijkere, duurzamere toekomst’, riep hij, verwijzend naar de resultaten in steden als Tilburg en Eindhoven, Nijmegen en Groningen. Het moet gezegd: de klap die de partij kreeg bij de Kamerverkiezingen van vorig jaar, dreunt niet door in de gemeenteraden. In diverse (middel)grote steden blijft GroenLinks de grootste, in enkele zelfs afgetekend. Maar daartegenover staat verlies in Amsterdam, verlies in Haarlem, verlies in Utrecht. En procentueel scoort de partij zelfs iets slechter dan in 2018 (van 8,6 naar 8,3 procent).

D66-leider Kaag voorspelde dat de burgers donderdagochtend wakker zou worden in een andere land. Of, zoals de fractievoorzitter in de Tweede Kamer Jan Paternotte het verwoordt: “Opnieuw een stap richting een progressiever Nederland.” Ook daar valt wel iets op af te dingen: D66 zakt van 9 naar 8,7 procent van de totaal uitgebrachte stemmen.

Coalities van vier of vijf fracties

Zo versnipperen de gemeenten verder en verder, doordat de gevestigde partijen nagenoeg even groot blijven of iets krimpen. Collegevorming zal in vele plaatsen nog moeilijker worden dan vier jaar geleden. Coalities van vier of vijf fracties wordt eerder regel dan uitzondering. Dat komt ook omdat de gemeenteraden her en der worden aangevuld met nieuwkomers die al eerder landelijk voet aan de grond kregen. Het lijkt erop dat Volt in totaal op ongeveer negentien raadsleden mag rekenen: onder andere twee in Amsterdam, drie in Utrecht en twee in Maastricht. De partij mag dan intern overhoop liggen vanwege de perikelen rond Tweede Kamerlid Nilüfer Gündogan, de kiezer liet zich er zo te zien niet of nauwelijks door afleiden. Ook hier: de burger richtte de blik lokaal, op de eigen omgeving, de eigen gemeenteraad.

Forum voor Democratie behaalt in totaal meer dan veertig zetels. In de meeste gemeenten waar de partij van Thierry Baudet meedeed, is de score één of twee raadsleden. Tot deelname aan het college zal het nergens leiden, maar het draagt wel bij aan de verdere fragmentatie van de gemeenteraden. Een andere partij die heel voorzichtig lokaal de vleugels uitslaat is Bij1 (van één naar acht raadsleden, onder meer twee in Rotterdam).

De Partij voor de Dieren mag ook tevreden zijn, met winst in zo ongeveer alle gemeenten waar de partij meedeed. Esther Ouwehand zet wat dat betreft de lijn van voorganger Marianne Thieme door: waar de partij meedingt naar zetels, wordt over het algemeen ook gewonnen. Ouwehand verklaarde woensdagavond dat haar partij inmiddels klaar is om te besturen. Opvallende woorden, aangezien de Partij voor de Dieren daar nooit een doel op zich van heeft gemaakt. Sterker: het weigeren om compromissen te sluiten zorgde er altijd voor dat andere partijen samenwerking niet zagen zitten. Nu roept Ouwehand dat haar partij ergens in het land mee kan doen in een ‘groen, progressief college’.

Extra zoet

Toch kan niemand er omheen: de werkelijke winnaars van de verkiezingen zijn (opnieuw) de lokale partijen. Al sinds 2010 behalen ze gezamenlijk meer stemmen dan welke landelijke partij dan ook. Dit jaar stemde ruim 36 procent van de kiezers op een partij zonder landelijk partijbureau of Kamerzetels. En dus op een partij die het moet doen zonder subsidie van de rijksoverheid. Het maakt de overwinning voor al die lokale partijen extra zoet.

In onder meer de gemeenten Barendrecht en Hilvarenbeek wist één enkele lokale partij zelfs een absolute meerderheid te behalen in de gemeenteraad. In de gemeente Zandvoort werd de nieuwe partij ‘Jong Zandvoort’ in één klap de grootste. In Druten verloor het CDA, de enige landelijke partij die er voet aan de grond had, de zetel in de gemeenteraad.

Het ligt voor de hand om aan te nemen dat de winst van de lokale partijen duidt op een diep wantrouwen in de landelijke politiek. En geheel onterecht is dat niet helemaal. Uit verschillende onderzoeken blijkt inderdaad dat wie landelijke politici niet vertrouwt, sneller geneigd is op een lokale partij te stemmen. Bovendien is al langer bekend dat het vertrouwen in de politiek de afgelopen jaren daalde. De perikelen tijdens de kabinetsformatie, met de ‘functie elders’ van Pieter Omtzigt, het ontspoorde debat over de positie van Rutte en het eindeloos buitensluiten van de ander, heeft wat dat betreft weinig goeds gebracht.

Maar er is nog een andere belangrijke verklaring voor de opmars van de lokalen: de eerder genoemde politieke versplintering. Verschillende nieuwe partijen die het landelijk goed doen, zijn lokaal maar zeer beperkt op het stembiljet terug te vinden. Zo deed Forum voor Democratie in vijftig gemeenten mee, Volt maar in tien, Denk in twintig, de PVV in iets meer dan dertig en JA21 alleen in Amsterdam.

Dat betekent dat veel van hun kiezers bij de gemeenteraadsverkiezingen noodgedwongen op zoek moesten naar een alternatief. Zeker voor de conservatieve burgers zullen de gemiddeld genomen wat rechtsere lokale partijen een aantrekkelijke optie zijn geweest.

Bondgenootschappen

Zo ook voor de achterban van de BoerBurgerBeweging (BBB). De partij van Tweede Kamerlid Caroline van der Plas wint landelijk aan populariteit, maar leverde zelf geen lokale kandidaten. Wel sloot BBB in de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen bondgenootschappen met twintig lokale partijen, verdeeld over heel het land.

De partijen – variërend van Ondernemend Berkelland tot Kleurrijk Fryske Marren – droegen hun affiliatie met BBB uit tijdens de campagne en wisten zo stemmen naar zich toe te trekken. De BoerBurgerBondgenoten, zoals Van der Plas ze noemt, verdubbelde gezamenlijk hun zetelaandeel. Vijf van die partijen komen nu voor het eerst in de gemeenteraad. Vooral het CDA lijkt daar een prijs voor te moeten betalen, gezien het verlies aan stemmen in die regio

Toch is het veel te eenvoudig om de steun voor de lokalen te vertalen in een protest tegen de landelijke kopstukken. Dat doet het harde werk, zowel in oppositie als coalitie, van al die plaatselijke initiatieven tekort. Lokale partijen bewijzen al vele jaren te kunnen besturen. Hun winst is meer dan een afrekening met ‘Den Haag’. Het is ook een beloning van de kiezer, die ziet dat de lokalen heel goed in staat zijn hun belangen te behartigen. Daar hebben ze de landelijke partijen steeds minder bij nodig.

Hoe is er gestemd in uw gemeente? Bekijk de uitslagen in de kaart hieronder, of klik hier als het kaartje niet goed zichtbaar is

Lees ook:

De helft van de kiezers heeft niet gestemd. ‘Zorgelijk als dit gebeurt uit afkeer voor politiek’

Minder mensen dan vier jaar geleden brachten hun stem uit voor de gemeenteraad. Wat zegt dat over de lokale democratie?

Benieuwd naar de uitslag in uw gemeente? Ga naar trouw.nl/verkiezingen voor de interactieve kaart.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden