Gaswinningslocatie in Scheemda.

Gaswinning Groningen

Na tien jaar is het ‘tijd voor de waarheid’ over Groningse gasbevingen met parlementaire enquête

Gaswinningslocatie in Scheemda.Beeld Kees van de Veen

Op de eerste dag van de parlementaire enquête aardgaswinning komen maandag gedupeerde Groningers aan het woord. Waar gaat het onderzoek ook alweer over? En op wie moeten we letten tijdens de openbare verhoren?

Niels Markus en Bart Zuidervaart

Het is niet zo bedoeld, maar je zou het moment symbolisch kunnen noemen. Deze zomer, op 16 augustus om precies te zijn, is het precies tien jaar geleden dat de bodem bij het Noord-Groningse Huizinge negen seconden lang hevige trilde. Het was met een magnitude van 3,6 de hevigste gasbeving in het gebied, tot op de dag van vandaag vonden geen zwaardere schokken plaats. Uit de wijde omgeving stroomden de schademeldingen binnen.

De beving bleek een keerpunt. Voor het eerst ontstond breed in het land, en ook in politiek Den Haag, de overtuiging dat het zo niet langer kon met het leegpompen van het Groningenveld. Toch duurde het nog zes jaar tot het einde van de gaswinning werd aangekondigd. En het zou dus tien jaar duren tot het grondige parlementaire onderzoek naar het gas en de bevingen van start ging.

Dat is meteen een van de hoofdvragen van de enquêtecommissie onder leiding van GroenLinks-Kamerlid Tom van der Lee: hoe kan het dat de belangen van de Groningers nog zo lang ondergeschikt waren aan het oppompen van gas? In 2013, een jaar na Huizinge, schroefde toenmalig minister van economische zaken Henk Kamp (VVD) de gaswinning zelfs nog op.

Recent haalde NRC documenten boven water waaruit blijkt dat de oliebedrijven Shell en ExxonMobil, samen met de Nam, forse druk uitoefenden op het ministerie om de gaswinning hoog te houden. Het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) had toen al een alarmerend rapport gepubliceerd waaruit bleek dat bij verdere gaswinning er in de toekomst een gerede kans was op bevingen met een kracht van 3,9 of zelfs zwaarder.

Veiligheid speelde nooit een rol

In 2015 was al duidelijk hoezeer de belangen van de Groningers zijn verwaarloosd, sinds de gaswinning in 1959 in Slochteren begon. Volgens de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) speelde de veiligheid van de Groningers nooit een rol bij de gaswinning. Het belang van de winning stond altijd op de eerste plaats: “Een maximale opbrengst, optimaal gebruik van de Nederlandse bodemschatten en continuïteit van de gasvoorziening”.

Het leidde door de jaren heen tot groot cynisme en enorme frustratie bij de Groningers, die zich behandeld voelden als bewoners van een wingewest. Nederland werd rijk dankzij het gas, maar Groningen bleef één van de armste provincies, met de hoogste werkloosheid. Dat gevoel werd de afgelopen jaren alleen maar versterkt door de trage afhandeling van de schadereparaties en de versterkingen van de woningen.

Even was Kamps opvolger en partijgenoot Eric Wiebes de held in Groningen, toen hij in 2018 besloot dat de gaskraan op termijn dicht moest, waarna hij de winning gestaag afbouwde. Maar al snel na dat besluit legde hij de versterking van vele honderden woningen stil, omdat minder gaswinning op termijn ook minder zware bevingen zou betekenen. Ook lukte het hem maar niet om een einde te maken aan het tegenstribbelen van de Nam – het samenwerkingsverband tussen Shell en ExxonMobil – die in eerste instantie moest zorgdragen voor de werkzaamheden. Ook toen de versterking en reparatie werd weggehaald bij het bedrijf dat verantwoordelijk is voor de gaswinning, bleef het (financiële) muren opwerpen voor de schadeafhandeling.

Het is tekenend voor wat de Onderzoeksraad al signaleerde: dat alle betrokken partijen vooral bezig waren met het oppompen van gas en het maximaliseren van de winst: “Het ministerie van economische zaken, Energie Beheer Nederland, de Nam, Shell, ExxonMobil en GasTerra vormden samen een gesloten bolwerk, gericht op consensus”. Ook het SodM, dat tegenwicht had moeten bieden aan de economische belangen, voegde zich lange tijd naar die consensus.

124 voorgesprekken

Met deze voorgeschiedenis probeert de parlementaire enquêtecommissie de komende maanden de besluitvorming over het gas en de machtsverhoudingen te ontrafelen. Van der Lee zei woensdag: “Het is hoog tijd voor de waarheid”.

Zijn commissie, bestaande uit zeven Kamerleden, besteedde het afgelopen jaar aan de voorbereidingen op de openbare verhoren. Vijf dagen waren ze op werkbezoek in Groningen, waar ze 35 gesprekken voerden met betrokkenen ‘aan de keukentafel’. In totaal heeft de commissie 600.000 documenten opgevraagd bij ministeries en bedrijven. Soms kwam de informatie niet direct op tafel en was er een navordering nodig.

In de eerste maanden van dit jaar voerde de commissie 124 besloten voorgesprekken. Wie uiteindelijk in het openbaar zal worden verhoord, onder ede, is nog vertrouwelijk. Alleen het schema van de eerste week is bekend: maandag komen gedupeerden aan het woord, de dagen erna oud-medewerkers van Shell, de Nam en de Gasunie en één voormalige minister: Annemarie Jorritsma (economische zaken, 1998-2002).

Deze eerste week, zegt voorzitter Van der Lee, moet een globaal beeld van de problematiek geven. Van het leed van de gedupeerden. Van de eerste signalen, in de vorige eeuw, dat er een relatie ontstaat tussen de winning en aardbevingen en wat er met die signalen is gedaan. En van het samenspel tussen de staat, de Nam en de oliemaatschappijen dat de burger heeft vermorzeld.

‘Overheidsfalen van on-Nederlandse proporties’

In de zomervakantie ligt de enquête stil. Eind augustus gaan de verhoren verder en dan zal de commissie ‘meer de diepte ingaan’, heeft Van der Lee aangekondigd. Het beloven spannende weken te worden, wanneer de hoofdrolspelers (lees: verantwoordelijk ministers, sleutelfiguren van het Gasgebouw) voor de commissie zullen verschijnen.

In 2017 noemde Wiebes de aardgaswinning ‘een overheidsfalen van on-Nederlandse proporties’. Het is nu aan de enquêtecommissie om uit te zoeken hoe groot dat falen precies was en waarom dat heeft geleid tot een ogenschijnlijk onherstelbare vertrouwensbreuk met het Noorden.

Van der Lee zegt herstel van vertrouwen tussen de Groningers en Den Haag niet als doel te zien van de enquête. “Vanuit het bewustzijn dat vertrouwen moet worden verdiend. Ik hoop dat het in kaart brengen van deze geschiedenis zal bijdragen aan de herkenning en erkenning door de Groningers.”

Op wie moeten we letten tijdens de openbare verhoren?

George Verberg

Al tijdens de eerste week van de verhoren komt één van de sleutelfiguren van de gaswinning in de afgelopen decennia naar de enquêtezaal. Van 1974 tot 1988 werkte George Verberg op het ministerie van economische zaken als directeur-generaal energie. Daarna ging hij aan de slag bij de Gasunie als commercieel directeur. Tussen 1992 en 2004 was hij algemeen directeur. Verberg haalde de banden aan met Rusland, zodat Nederland een ‘gasrotonde’ kon worden voor (Russisch) gas. Recent gaf hij toe dat hij te optimistisch is geweest over de mate waarin gashandel de verstandhouding tussen het Westen en Rusland zou kunnen verbeteren.

George Verberg Beeld ANP / Michel de Groot Photography
George VerbergBeeld ANP / Michel de Groot Photography

Herman de Muinck

Het allereerste verhoor van de parlementaire enquête duikt diep de geschiedenis in. De direct betrokkenen bij het aanboren van het gasveld bij Slochteren leven geen van allen meer. Maar Herman de Muinck was er als tienjarig jochie op 29 mei 1959 wel bij toen op het land van boer Kees Boon voor het eerst naar gas geboord werd. Later zou De Muinck ook de negatieve gevolgen van de gaswinning aan den lijve ondervinden. Groningen, vindt hij, is decennialang door Den Haag als wingewest gebruikt.

Hans de Waal

Hij werkte jarenlang bij Shell en promoveerde in de jaren tachtig op een onderzoek naar het verband tussen gasboringen en bodemdalingen. Hij voorspelde dat de dalingen in Groningen mogelijk twee keer zo sterk zouden zijn als verwacht: geen 30 centimeter, maar 60. Inmiddels werkt De Waal al jaren bij toezichthouder SodM. Na de beving bij Huizinge waarschuwde hij dat Groningen mogelijk nog veel hardere aardschokken te wachten stond, zelfs tot een magnitude van 5, als de gaswinning niet zou worden afgebouwd. Hij wordt dinsdag verhoord.

Henk Kamp, minister van economische zaken (2012-2017)

Een van de spannendste verhoren wordt ongetwijfeld dat van VVD’er Henk Kamp, in kabinet-Rutte II verantwoordelijk voor de gaswinning. Nadat het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) begin 2013, na de heftige beving bij Huizinge, concludeerde dat de kraan ‘zo snel mogelijk en zo veel als mogelijk en realistisch is’ dicht moest, kondigde Kamp nieuwe onderzoeken aan. En ondertussen verhoogde hij de winning.

De woede over dat gasbesluit is nog steeds voelbaar in Groningen. Nog altijd zijn belangrijke vragen niet beantwoord. Waarom luisterde Kamp niet naar zijn toezichthouder? En waarom schermde de minister steeds met het belang van ‘leveringszekerheid’, terwijl in de jaren erna de winning alsnog in sneltreinvaart omlaag kon?

Henk Kamp. Beeld ANP
Henk Kamp.Beeld ANP

Jeroen Dijsselbloem, minister van financiën (2012-2017), voorzitter Onderzoeksraad voor Veiligheid (sinds 2019)

De antwoorden op de vragen voor Henk Kamp moeten wellicht ook gezocht worden bij Jeroen Dijsselbloem, die in datzelfde kabinet verantwoordelijk was voor de schatkist. Of hij in het openbaar wordt verhoord, is onduidelijk.

Nederland krabbelde in die periode uit een financiële crisis, de aardgasbaten (meer dan 15 miljard euro in 2013) waren heel hard nodig voor de rijksbegroting. Wat de vraag oproept: mocht Kamp al van plan zijn geweest de gaswinning te verminderen, had Dijsselbloem dat toegestaan?

Saillant: Dijsselbloem is tegenwoordig voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid. Zijn voorganger, Tjibbe Joustra, noemde de wijze waarop met Groningers en hun veiligheid is omgesprongen ‘de grootste schande van Nederland’.

Jeroen Dijsselbloem. Beeld ANP
Jeroen Dijsselbloem.Beeld ANP

Mark Rutte, minister-president (sinds 2010)

De premier heeft de gewoonte om problemen zoveel mogelijk bij collega-bewindspersonen te laten. Hij is de eindverantwoordelijke voor alle beleid, maar dat wil niet zeggen dat hij bij alles betrokken is. Totdat schuilen achter de rug van een minister niet meer mogelijk is. Zo moest Rutte in 2020 opdraven voor de Kamercommissie die de toeslagenaffaire onderzocht. Uiteindelijk viel zijn derde kabinet over dit schandaal.

Ook nu kan Rutte worden aangesproken op het leed dat de Groningers is aangedaan. Hij heeft meerder keren excuses aangeboden, maar voor de mensen die tot op de dag vandaag kampen met niet-vergoede schade, voelt dat als een loos gebaar.

Mark Rutte. Beeld ANP
Mark Rutte.Beeld ANP

Jan de Jong, inspecteur-generaal van Staatstoezicht op de Mijnen (2003-2014)

Jan de Jong is de man naar wie in het cruciale jaar 2013 niet werd geluisterd. Later noemde de toezichthouder het een ‘meedogenloos besluit’ van het kabinet om de winning juist op te schroeven, tegen zijn dringende advies in. Tegenover de enquêtecommissie kan hij straks meer inzicht geven in welke krachten er volgens hem in die periode loskwamen. De Jong heeft al eerder gewezen naar de oliebedrijven Shell en ExxonMobil die volgens hem nog even wilden ‘cashen’.

Dick Benschop, president-directeur Shell Nederland (2011-2015)

Een belangrijke vraag die boven deze enquête hangt: hoe ver reikt de macht van de olieconcerns bij de gaswinning? NRC onthulde vorige maand dat Shell, ExxonMobil en de Nam grote invloed hadden op het omstreden kabinetsbesluit om in 2013 de kraan verder open te draaien. Het beeld is dat winst altijd leidend is geweest, ten koste van de veiligheid van omwonenden. PvdA’er Dick Benschop, tegenwoordig de topman van Schiphol, kan na de zomer een kritisch verhoor verwachten, als, hopelijk voor hem, de rust op de luchthaven is teruggekeerd. Mits hij wordt opgeroepen door de commissie, natuurlijk.

Dick Benschop. Beeld ANP
Dick Benschop.Beeld ANP

Hans Alders, Nationaal Coördinator Groningen (2015-2018)

Hij was de man die namens het kabinet de versterkingsoperatie in het beefgebied moest uitvoeren. Maar in 2018 stapte PvdA’er Alders boos op. Toenmalig minister Eric Wiebes had onverwacht aangekondigd dat de gaswinning snel zou worden stopgezet, maar dat betekende ook dat de versterking van 1600 woningen op pauze werd gezet. Daar kon Alders niet mee akkoord gaan. “Hoe kan ik vertrouwen herstellen als ik mijn afspraken niet nakom?” Zijn vertrek was exemplarisch voor het niet van de grond gekomen herstel van de schade. Een verhoor van Alders kan meer inzicht geven in het bureaucratische moeras waarin gedupeerden zijn weggezakt.

Lees ook:

‘De parlementaire enquête naar gaswinning is geen afronding en geen eindpunt’

De parlementaire enquête aardgaswinning Groningen begint maandag. Drie getroffenen aan het woord. ‘Vermoedens genoeg, maar het moet precies worden blootgelegd.’

Hoe Nederland verslaafd raakte aan aardgas

Onder de grond bij boer Boon werd in 1959 voor het eerst Nederlands gas gevonden. Al snel kon Nederland niet meer zonder gas.

Ombudsman Reinier van Zutphen ziet ‘patroon van onvermogen’ bij overheid

Reinier van Zutphen is somber over het afgelopen jaar, waarin belangrijke kwesties tot stilstand kwamen. ‘Je moet bij de overheid vaak iets zeggen en lang een bepaalde richting op duwen, voordat iets in beweging komt.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden