AnalyseAghanistandebat

Na het Afghanistandebat wordt de formatie er niet makkelijker op

Demissionair Minister Sigrid Kaag van buitenlandse zaken (D66) tijdens het debat in de Tweede Kamer over de situatie in Afghanistan.  Beeld ANP
Demissionair Minister Sigrid Kaag van buitenlandse zaken (D66) tijdens het debat in de Tweede Kamer over de situatie in Afghanistan.Beeld ANP

‘We hadden een gehele blinde vlek’, aldus minister Kaag over de dramatisch verlopen evacuatie uit Afghanistan. Toch wil ze het woord falen niet in de mond nemen. De formatie wordt er alleen niet makkelijker op.

“Vertrouwen minister-president Rutte en minister Kaag elkaar nog voldoende?”, wil Pieter Omtzigt weten. Het schemert al bijna als het voormalig CDA-Kamerlid aan de beurt is om zijn bijdrage aan het Afghanistan-debat te leveren, op zijn eerste dag na een lange afwezigheid. “Heeft hun verhouding, die toch ijzig lijkt als je op de bank zit in Enschede, geleid tot goede of minder goede samenwerking op dit dossier?”

Het antwoord krijgt Omtzigt niet, maar hij legt de vinger op de zere plek. Op het gebrek aan regie rond de evacuatie uit Afghanistan waardoor mensenlevens onnodig in gevaar werden gebracht, én op de politieke gevolgen voor de formatie en de samenwerking tussen de hoofdrolspelers.

Dat de vier ter verantwoording geroepen bewindspersonen het debat zullen overleven, lijkt in de eerste uren duidelijk, al zal het debat zich tot diep in nacht voortzetten. Niet dat er geen harde kritiek is op Sigrid Kaag (D66, buitenlandse zaken), Ank Bijleveld (CDA, defensie), Ankie Broekers-Knol (VVD, asiel) en hun demissionaire baas Mark Rutte. Er ging ‘heel veel fout’, er was ‘gebrek aan regie’ en de Kamer is ‘onvoldoende geïnformeerd’, constateert CDA’er Derk Boswijk. Maar VVD, D66 en CDA zijn niet uit op de politieke scalp van hun partijgenoten in vak K. Daarvoor zijn de problemen rond de achtergebleven Afghanen en Nederlanders nog te groot, de verantwoordelijkheden te diffuus.

Overnachting

Even verderop nodigt informateur Remkes twee van de bewindspersonen, Kaag en Rutte, uit voor een overnachting, komend weekeinde op een landgoed bij Hilversum. CDA-leider Hoekstra is ook welkom. Daar moeten ze verder werken aan een nieuw kabinet. De verhouding met mogelijke gedoogpartners van een minderheidskabinet is er na dit debat niet beter op geworden.

“Ik mis zelfreflectie”, vat Chris Stoffer van de SGP het samen. Desondanks beantwoordt Kaag het leeuwendeel van de Kamervragen en vangt daarmee de meeste wind voor haar collega’s op. Slechts een paar uur voor het debat valt in de Volkskrant te lezen dat haar ministerie al veel noodoproepen van haar eigen ambassadeur kreeg: evacueer de Afghaanse medewerkers. Op een aanbod van Frankrijk om Afghanen op de Nederlandse evacuatielijst in juli al te evacueren – weken voor de val van de Afghaanse hoofdstad Kaboel – ging Buitenlandse Zaken niet in. Ook was de ambassadeur het oneens met de eis van het kabinet half augustus om – behalve het kerngezin – zo min mogelijk familieleden van het personeel op de lijst te zetten. Uiteindelijk staan die nu wel op de lijst.

Kaag erkent, net als een aantal weken geleden, ruiterlijk dat de evacuatie verre van goed is verlopen. Er zijn weliswaar ruim 2100 Afghanen en Nederlanders geëvacueerd, maar nog altijd zitten er 22 tolken vast in Afghanistan, terwijl de Kamer het kabinet in juni al verzocht deze tolken zo snel mogelijk te evacueren. Ook lukte het Nederland niet om in ieder geval 70 andere Afghanen die op de evacuatielijst stonden, in veiligheid te brengen.

Verkeerde aannames

Het kabinet handelde op basis van verkeerde aannames, zegt Kaag erover. Het had een ‘gehele blinde vlek’, kwam te laat in actie. Maar de minister wil het woord ‘falen’ niet in de mond nemen. “Om het falen te noemen, dat vind ik een schoffering de mensen die daaraan zo hard hebben gewerkt.” Rutte geeft aan ‘diepe spijt’ te hebben dat niet iedereen uit Afghanistan is gehaald. “Ik vind het verschrikkelijk.”

Het is niet helemaal de zelfreflectie die de Kamer wenst. De hand diep in eigen boezem steken, doet Kaag niet. Op de vraag of er een evacuatieplan klaar lag, verwijst ze naar collega Bijleveld. Op de vraag wie nu hoofdverantwoordelijke was van de evacuatie, zegt Kaag in eerste instantie dat haar ministerie een coördinerende rol had. Na aandringen van Kamerlid Omtzigt noemt ze zich ‘eindverantwoordelijke’. Verantwoordelijkheid neemt de minister ook voor het feit dat het kabinet niet eerder handelde. Al deden ‘andere landen landen dat evengoed’. “We waren niet als enige op dat vliegveld.”

Het kabinet staat nog voor een aantal netelige kwesties. Zo blijft onduidelijk hoe Nederland de Afghanen en resterende Nederlanders die nog vastzitten in Afghanistan in veiligheid kan brengen. De VVD blijft van mening verschillen met D66 en ook CDA over hoeveel Afghanen recht op asiel hebben. “We moeten niet elke Afghaan die twee bakstenen voor Nederland op elkaar heeft gestapeld naar Nederland halen”, aldus VVD’er Jeroen van Wijngaarden.

Overvolle mailbox bron van twist tussen Kamerleden

Tot woede van vooral de linkse oppositie sluit het ministerie van buitenlandse zaken deze week al de speciale mailbox voor Afghanen die in nood verkeren. Daarin zitten nu zo’n 23.000 mails van mensen die mogelijk recht hebben op Nederlandse evacuatie. Niet alleen tolken maar ook bewakers, journalisten en mensenrechtenactivisten en Afghaanse Nederlanders.

Er kwamen in totaal 40.000 mails binnen sinds half augustus, aldus minister Kaag. Eén mail kan over meerdere personen gaan, maar er zijn ook veel dubbelingen. Voor anti-migratiepartijen als de PVV is de mailbox het bewijs dat nog veel meer Afghanen hier asiel zouden willen vragen. Kati Piri van de PvdA noemt het daarentegen “schadelijk dat dit naar buiten komt. Alsof heel Afghanistan op de Nederlandse evacuatielijst staat.” Kaag zegt dat Afghanen zich later alsnog bij andere instanties in Afghanistan kunnen melden en dat hard wordt gewerkt aan het naar Nederland brengen van mensen die via buurlanden wegkomen. Rechtstreeks evacueren is nu niet mogelijk, erkent de minister.

Lees hier het liveblog van het Afghanistandebat terug:

Niemand had voorzien dat Kaboel zo snel zou vallen, zegt minister Kaag. ‘Er was gepland rond een ordentelijk vertrek’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden