Hawija-debat

Na een lang debat blijven cruciale vragen over Hawija onbeantwoord

Ank Bijleveld, minister van Defensie en premier Mark Rutte tijdens het debat in de Tweede Kamer over het bericht dat de premier geïnformeerd zou zijn over de 70 burgerdoden in Irak. Beeld ANP

De Kamer viel premier Rutte vooral op zijn geloofwaardigheid aan, maar kreeg geen helderheid over de feiten, omdat de geheugens van alle betrokkenen uit 2015 haperen. 

Er blijft ook na het Kamerdebat nog veel onduidelijk over het bombardement op Hawija in juni 2015. De Kamer richtte zich, in een debat dat duurde tot in de nacht van woensdag op donderdag, vooral op de geloofwaardigheid van premier Mark Rutte. Oppositiepartijen betwijfelen dat hij geen herinneringen aan mogelijke meldingen over burgerdoden heeft. De premier en defensieminister Ank Bijleveld moesten uiteindelijk een motie van wantrouwen incasseren van SP, PVV, Denk, 50Plus, Partij voor de Dieren, Forum voor Democratie en het lid Van Kooten. Die haalde het niet. Beide bewindslieden hielden steun van een ruime meerderheid van de Kamer.

Wie wist het?

Hoe langer de Kamer over de kwestie doorpraat, hoe onduidelijker het wordt wie indertijd wist van de burgerdoden. Rutte en de toenmalige ministers Jeanine Hennis (defensie) en Bert Koenders (buitenlandse zaken) kunnen zich niet herinneren of ze iemand over het bombardement verteld hebben, of ze weten niet meer of het aan hen is verteld. Verklaringen doen soms denken aan de getuigenis van meneer Galesloot in de Koot & Bie sketch over malversaties bij het rampenfonds. “Als ik al in het bestuur heb gezeten, dan moet het heel kort geweest zijn. Er staat mij niets meer van bij.”

Bijkomend probleem is dat er weinig schriftelijk is vastgelegd. Toen ambtenaren van verschillende departementen over mogelijke burgerdoden spraken, schreven zij dit niet op in het gespreksverslag, zo zei Rutte woensdagavond.

Hetzelfde geldt voor de gesprekken tussen bewindspersonen. Dat is allemaal mondeling gegaan, en ook telkens zonder de aanwezigheid van derden, zo lijkt het. Daarom is het nu varen op wat Rutte en oud-ministers te vertellen hebben, terwijl zij allen kampen met haperende geheugens. Hennis herinnert zich niet meer met wie zij precies gesproken heeft, maar wel de toon waarop zij sprak. Koenders en ook premier Rutte staat dan weer niets bij van wat hen eventueel gezegd zou zijn.

Minister van Defensie Ank Bijleveld en premier Mark Rutte tijdens het debat in de Tweede Kamer. Beeld ANP

Wat hadden ze eigenlijk moeten weten?

Het aantal doden dat er viel door het Nederlandse bombardement viel, blijft in nevelen gehuld. Het aantal van zeventig dat vaak klinkt komt uit een bericht van persbureau Reuters, dat zich destijds op lokale bronnen baseerde. Het Rode Kruis maakte enkele maanden later melding van 170 dode burgers en honderden gewonden.

Het kabinet hanteert sinds deze week een strikt formele redenering. Omdat het precieze aantal doden in Hawija niet bekend was, kon er alleen maar worden gesproken over ‘mogelijke burgerdoden’, en hoefde Defensie tegen andere ministeries nooit indicaties over aantallen te geven.

Met deze redenering poeierde Rutte woensdagavond GroenLinks-fractievoorzitter Jesse Klaver af.

“Hij probeert de indruk te wekken dat er bevestigde aantallen zijn en dat we al weten dat het om grote aantallen gaat. Dat weten we allemaal niet. Er zijn zeer waarschijnlijk slachtoffers, maar er is geen indicatie over aantallen.”

Dat precieze aantal doden valt dan weer niet vast te stellen. In 2015 was het gebied ontoegankelijk omdat het in handen van IS was, en vier jaar later is er volgens minister van defensie Bijleveld van een nieuwe zoektocht ter plaatse weinig te verwachten, omdat bijvoorbeeld betrouwbare geboorteregisters ontbreken.

Wie deze redenering doortrekt, kan vrijwel nooit meer iets zeggen over aantallen doden in een oorlog. Van het aantal slachtoffers van Islamitische Staat of het dodental in de Syrische burgeroorlog zijn ook geen exacte aantallen bekend, laat staan dat de naam en sterfdag van ieder individu bekend is.

Premier Rutte en minister van defensie Bijleveld overleggen met hun ambtenaren tijdens het Kamerdebat over burgerdoden bij het bombardement op Hawija. Beeld ANP

Waarom loog Hennis?

Het is nog steeds gissen waarom Hennis in juni 2015 tot tweemaal toe tegen de Kamer loog dat er geen Nederlandse betrokkenheid bij burgerdoden was, terwijl zij eerder die maand van grote schade in Hawija op de hoogte was gesteld.

De oud-minister heeft er zelf ook geen verklaring voor. Net zoals zij zich over een gesprek met Rutte niet meer herinnert of het heeft plaatsgevonden, maar nog wel de toonhoogte weet, hapert ook haar geheugen rond de leugen tegen de Kamer. Ze weet niet meer wat er gebeurd is, maar over haar achterliggende intentie kan ze wel helderheid verschaffen. Rutte zei er woensdag het volgend over: “Ze weet niet precies hoe dit zo heeft kunnen lopen. Het was naar haar mening in ieder geval niet bewust verkeerd beantwoord.”

Ook is er volgens Rutte niet meer te achterhalen hoe de brief met de leugen tot stand is gekomen. “Dat is gepoogd en dat is niet meer terug te reconstrueren.” Ook is volgens Rutte niet duidelijk welke ambtenaren er ooit op het departement aan de brief hebben gewerkt, waardoor navraag bij hen niet meer mogelijk is. “Het is niet meer te achterhalen. Het is vier jaar geleden en dat is dus het lastige.”

Lees ook: 

Rutte ontkent doofpot rond Hawija-bombardement

De oppositie probeerde woensdagavond in het debat over het bombardement op het Iraakse Hawija met vermoedens premier Rutte klem te zetten. Die gaf geen krimp.

Bijleveld komt terug op eerdere beweringen over ‘Hawija’

Het was nooit duidelijk hoeveel doden er precies zijn gevallen, zegt Defensie nu over het bombardement in Irak. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden