null Beeld

Verkiezingsuitslag

Na de verkiezingen nemen de nieuwe critici plaats naast de gevestigde orde

55 jaar geleden was het D’66 dat voor politieke opschudding en vernieuwing wilde zorgen. Inmiddels is het verworden tot een brede volkspartij en komt het verfrissende geluid van een hele hoop nieuwkomers, waaronder de BoerBurgerBeweging en Volt.

Het politieke bestel is star, ontoereikend, moet radicaal op de schop. Een 35-jarige Hans van Mierlo zegt het op een sombere toon tegen de kiezer, terwijl hij met een net zo sombere blik door hoofdstad Amsterdam beent. Het is het allereerste tv-spotje van wat dan nog D’66 heet. Een partij, opgericht door ontevreden journalisten en wetenschappers, die bij haar eerste verkiezingen furore maakt door – dan nog ongekend – als nieuweling met zeven zetels in de Tweede Kamer te komen.

Anno 2021 is het niet alleen de ontevreden intellectueel die zich achter D66 schaart, de partij is verworden tot een brede volkspartij. De sociaal-liberalen blijven weliswaar ver achter de VVD, die in maar liefst 288 gemeenten de grootste werd en met kop en schouders boven alle andere partijen uittorent. Maar wie kijkt naar de op een na grootste partij, ziet een landkaart die naar het partijgroen van D66 kleurt. In 143 gemeenten neemt D66 namelijk die tweede positie in, vaak ten koste van het CDA, dat wegzakt naar plek drie en in sommige gemeenten zelfs naar plek vier.

De grootste partijen per gemeente bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2006, 2010, 2012, 2017 en 2021. Beeld Sander Soewargana
De grootste partijen per gemeente bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2006, 2010, 2012, 2017 en 2021.Beeld Sander Soewargana

“In Nederland kunnen kiezers de macht niet wegsturen. Ze kunnen slechts een klein deel van de macht wegsturen”, zegt Van Mierlo in 1993 in deze krant. Hij is dan inmiddels 61 en nog altijd ontevreden over het gebrek aan politieke vernieuwing. Het CDA en haar voorgangers zitten al 75 jaar onafgebroken in alle kabinetten en een nieuwe politieke wind gaat er, tot ergernis van Van Mierlo, maar niet waaien op het Binnenhof. Die verfrissing zien we misschien nu pas, in het Nederland van 2021. Steeds meer politieke nieuwelingen krijgen een voet tussen de deur. Toegegeven, de VVD neemt voor de vierde keer op rij het politieke voortouw. Maar dat heeft lijsttrekker Mark Rutte (en ook Sigrid Kaags D66, dat op flinke winst staat) vooral te danken aan de kiezer, die in deze onzekere coronatijden behoefte heeft aan stabiliteit. Die andere bestuurderspartij, het CDA, waar Van Mierlo zo tegen ageerde, moet nu drie partijen boven zich dulden.

Glorieuze tijden van het CDA zijn voorbij

De glorieuze CDA-tijden van veertig, soms wel vijftig zetels in de jaren tachtig, lijken voorgoed voorbij. Het Wopke Hoekstra-effect – de lijsttrekker moest zijn partij een boost zien te geven – blijft uit. In bijna alle gemeenten staat het CDA op verlies. Pijnlijk is dat juist in de provincie, waar de boerenachterban van de christendemocraten zit, het verlies het grootst is. In Overijssel, van oudsher een typische CDA-provincie, loopt tien tot vijftien procent van de kiezers weg. Zeker is het niet, maar het lijkt erop dat de BoerBurgerBeweging van Caroline van der Plas hun nieuwe thuishaven is.

Van der Plas, nota bene tot 2018 lid van het CDA, staat tijdens het eerste boerenprotest in oktober 2019 op het Haagse Malieveld als ze tegen haar zoons zegt: “Jullie zijn getuige van een historische dag”. Gejoel en gebrom van tractoren op de achtergrond. Boeren worden almaar geslachtofferd door het CDA, heeft ze dan al ontdekt. Ze pleegt een telefoontje aan de fractievoorzitter. “Ik ben lid geworden van het CDA omdat jullie opkomen voor de boeren. Als dat niet meer gebeurt, dan ben ik lid af. Klaar”, vertelt ze na dat protest aan het Eindhovens Dagblad. Die passie zorgt ervoor dat ze in boerensteden als Lochem, Raalte, Dalfsen en Bronckhorst vijf tot zes procent van de stemmen weet binnen te hengelen.

Ook Forum voor Democratie, de enige partij die tijdens de campagne high fivend en knuffelend door het land ging, heeft de sympathie van de boeren. Want in diezelfde boerensteden staat ook FvD op winst. Maar het FvD-succes reikt verder dan de boerenpolders. Ook in de rest van het land, eigenlijk in bijna alle gemeenten, krijgt de partij er kiezers bij. In de grote steden, in de voorsteden. Maar vooral in Friesland, waar de vrijheidskaravaan van Baudet honderden mensen op de been wist te krijgen. En ook daar was het CDA tot voor kort de grootste. Het rechts-populisme vindt ook weerklank in het westen van het land. Met steun voor Baudets FvD, maar ook de afsplitsing JA21 onder leiding van Joost Eerdmans, het voormalige Rotterdamse raadslid, is daar populair.

Progressieven zitten in de steden

Wie op zoek is naar de progressieve, linkse stemmer moet als vanouds naar de grote steden en daar waar studenten zich massaal hebben gehuisvest. In Wageningen, Groningen, Amsterdam, maar ook Utrecht en Delft komt D66 als grootste uit de bus en valt Kaags boodschap over anti-populisme en een nieuw soort leiderschap in de smaak. Waarschijnlijk ten koste van linkse partijen. Opvallend is het verlies van GroenLinks, de partij zag in haast al deze steden kiezers weglopen. Net zo opmerkelijk is de winst die het jeugdige geluid van Volt boekt in veel van deze studentensteden. Volt, de partij die vier jaar geleden door activistische, pro-Europese jongeren is opgericht. De Italiaanse Andrea Venzon ziet in 2016, hij is dan 25 jaar oud, met pijn in het hart toe hoe het Britse volk voor een vertrek uit de Europese Unie stemt. Zonde, want juist Europa kan het oprukkende populisme waar hij zich zo’n zorgen over maakt een halt toeroepen, door problemen als kansenongelijkheid en veiligheid aan te pakken.

Caroline van der Plas, lijsttrekker en oprichter van de nieuwe partij BoerBurgerBeweging (BBB), neemt binnenkort plaats in de Tweede Kamer. Beeld EPA
Caroline van der Plas, lijsttrekker en oprichter van de nieuwe partij BoerBurgerBeweging (BBB), neemt binnenkort plaats in de Tweede Kamer.Beeld EPA

In Nederland is het de Brabander Laurens Dassen die het geluid van Volt vertolkt. Met succes. De pro-Europese partij vreet in Wageningen de achterban van GroenLinks nagenoeg leeg en weet maar liefst acht procent van de stemmen in de gemeente voor zich te winnen. In Amsterdam is Volt de zevende partij, met zes procent van de stemmen. In Delft komt de partij met 7,5 procent van de stemmen binnen op plek vijf. En in Utrecht is Volt inmiddels de vierde partij, met 6,7 procent van de stemmen. GroenLinks, dat vermoedelijk de wonden aan het likken is, moet in Amsterdam de nummer-een-positie afstaan. Het verlies is daar met bijna tien procentpunt het grootst. Maar ook in de andere studentensteden tussen de zes en de acht procentpunt.

Het nieuwe politieke landschap krijgt daarmee de vertrouwde blauwe kleur van de VVD, en de groene tint van het inmiddels volkse D66. Maar het is ook meer dan ooit versnipperd. 55 jaar geleden was het een sombere Hans van Mierlo, een jonge journalist, die met een groep intellectuelen het politieke bestel wilde opblazen. Het functioneerde niet meer, was onbeweeglijk, het baarde hem en zijn compagnons zorgen. Maar inmiddels telt Nederland veel meer van zulke critici. Twee van de vier nieuwe partijen in de Tweede Kamer drukken zelfs al voorzichtig hun stempel op het nieuwe politieke landschap. En misschien wel de grootste criticus van hen allen, relatieve nieuwkomer Thierry Baudet, zag zijn zetelaantal in de Tweede Kamer verviervoudigen. De kiezer, niet meer gebonden aan zuilen of tradities, heeft oren naar al die nieuwe geluiden.

Lees ook:

VVD en D66 boeken een liberale zege, terwijl links verdwaasd achter blijft

VVD en D66 kunnen opnieuw regeren, na een historische uitslag. Linkse partijen en het CDA blijven verdwaasd achter. Er komen vier nieuwe fracties in de Kamer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden