Interview Deeltijd

‘Moeten vrouwen zich wéér aanpassen aan de man?’

Beeld ANP

In deeltijd werken staat ter discussie, nu de VVD zegt dat al die deeltijders meer zouden moeten werken om de tekorten op de arbeidsmarkt op te lossen. Maar zo makkelijk is dat niet, zegt bestuurssocioloog Mark van Ostaijen. ‘Conservatief Nederland biedt de vrouw geen vrije keus.’

Van Ostaijen moet er soms om grinniken: hoe Nederland zich op de borst klopt als de progressieve voorhoede van Europa, waar iedereen – vrouw of man – gelijk is. De bestuurssocioloog aan de Erasmus Universiteit Rotterdam ziet dat ook terug in de discussie over deeltijddames.

Conservatief? Nederland? Leg uit.

“We denken dat we een liberale kijk hebben op man-vrouwverhoudingen, maar tegelijk huldigen we zeer conservatieve waarden als het gaat om typisch mannelijke en vrouwelijke taken in het gezin.

“Waarom krijgen vrouwen verwijten als ze hun kinderen te veel naar de crèche brengen, en mannen niet? Waarom vinden wij het heel normaal als vrouwen en niet mannen een stapje terug doen als ze kinderen krijgen? Dat is niet per se normaal, maar een heel specifieke norm die we met elkaar in de lucht houden.

“Ik vind het fascinerend dat er tot nu toe politiek gezien weinig draagvlak is om het patroon van de werkende man en de zorgende of deeltijd werkende vrouw te doorbreken – ten minste, niet buiten het idee van emancipatie via de arbeidsmarkt, waar de VVD nu weer op doorgaat met hun voorstel voor minder deeltijd werken.

“Ik snap werkelijk niet hoe je met droge ogen in die oude groef kan blijven hangen. We zijn geen snars verder gekomen met participatie van vrouwen via de arbeidsmarkt! Dit is economische groei-om-de-groei politiek. Het is bedenkelijke jaren zestigpolitiek.”

Wat is er mis met emancipatie via de arbeidsmarkt? Veel vrouwen zijn zielsgelukkig dat ze kunnen werken.

“Ik weet dat het gevaarlijk is om dit te zeggen, maar als je het van een afstandje bekijkt: wat heeft die arbeidsmarktparticipatie nu uiteindelijk opgeleverd? Het heeft positieve en negatieve gevolgen. Zo is er meer sociale druk ontstaan op de arbeidsmarkt, meer keuzestress, meer burn-outs. Er is heel veel onzekerheid door flexcontracten. Gestreste gezinnen. Het zijn eerder de werkgevers dan de werknemers die hiervan hebben geprofiteerd.

“Ik wil helemaal niet terug naar vroeger, maar juist af van dit neoliberale idee van arbeidsmarkt-emancipatie. We hebben nooit serieus nagedacht over de vraag of we de dominante positie van de man op de arbeidsmarkt kunnen reduceren. Nee, het is altijd: vrouwen moeten zich aanpassen aan de mannelijke standaard. Ook nu weer. De VVD problematiseert deeltijd en daarmee de positie van vrouwen op de arbeidsmarkt. Daar zit de aanname achter dat de heilige graal voltijds werken is. En die graal is nu in het bezit van mannen. Dus moeten vrouwen zich aanpassen aan een mannelijke norm. Dat is cynisch en seksistisch.”

Maar hier zit toch een pragmatische reden achter: de tekorten in het onderwijs en de zorg.

“Ja, ronduit een platitude. Want je zou ook kunnen zeggen: voor veel mensen is het noodzakelijk drie of vier dagen te werken, om geen beroep te hoeven doen op zorg. Omdat ze voltijds werken niet volhouden, of juist op de vrije dagen zorgen voor een ander. Een instrument om de zorg te ontlasten, kan zomaar méér vraag naar zorg opleveren.”

Op de achtergrond van deze discussie speelt de vraag hoe vrij vrouwen echt zijn om te kiezen voor deel- of voltijds werken als ze kinderen krijgen.

“Ja, we zijn erg geneigd om dit debat rond vrije keuzes te posteren. Dat hoorde je ook terug in de reactie van Jesse Klaver op het VVD-voorstel: ‘mensen moeten zelf de keuze kunnen maken’.

“Maar dan ga je voorbij aan dwingende culturele normen die we elkaar aanpraten. Aan onze ideeën over goed moeder- of vaderschap, aan de dominante structuur die achter deze discussie over deeltijd schuilgaat, namelijk: vrouw, gij zult leven naar de norm van de man. En als je zegt: het is belangrijk dat vrouwen een vrije keuze hebben in het werk dat zij doen, ga je voorbij aan de structuren die we hebben opgetuigd die ongelijkheid organiseren.

“Zo is het in Nederland ook ‘normaal’ dat een vrouw nadat zij een kind krijgt onevenredig langer een ‘babyboete’ ervaart en dat de man na vijf dagen weer fluitend op de werkvloer verschijnt. Dan kun je over vrije keuzes praten tot je een ons weegt, maar die ongelijkheid is institutioneel verankerd. Daar je ogen voor sluiten is tamelijk amateuristisch en naïef.”

De familie Barten. Beeld Koen Verheijden

‘Ik wil wel naar 32 uur in de week, maar dat is niet zo makkelijk’

Conservatief? Klassiek? Stereotype? Zo zouden Alwin en Ellen Barten uit Nijmegen hun gezinssituatie niet willen omschrijven. Toch bleef Alwin tot zeventig uur per week werken toen eerst Tijn (4) en later Daantje (1) werden geboren. Ellen werkt nu veel minder dan voorheen, om thuis te zijn voor de kinderen.

Deze week laaide de discussie over parttime werken op, in relatie tot de personeelstekorten in bijvoorbeeld de zorg en het onderwijs. De VVD wil dat parttimers – vaak vrouwen – meer gaan werken zodat de economie ook in de toekomst blijft groeien.

Alwin (41) en Ellen (36) volgden de discussie deze week van een afstandje. “Ik vind dat ieder gezin zelf moet bepalen hoe ze het thuis oplossen, zonder dat de politiek zich daarmee bemoeit”, zegt Alwin. Ellen: “In theorie heeft de VVD wel gelijk, maar meer werken moet ons niet verplicht worden.”

Alwin en Ellen zijn allebei zelfstandige. Hij heeft een evenementenbureau en organiseert optredens, (personeels)feesten en jubilea. Zij is actrice en presentatrice en werkte onder meer voor Telekids en in de Efteling. Sinds de geboorte van Daantje, vorig jaar, is Ellen ook trouwambtenaar. Zo’n dertig huwelijken heeft ze inmiddels gesloten. Haar nette kleren hebben daar overigens niets mee te maken, ze heeft deze avond een feestje.

Al voordat Ellen zwanger raakt van Tijn, spreken zij en Alwin over de vraag hoe ze het opvoeden van kinderen gaan combineren met werk. Beide werken dan fulltime, Ellen is zelfs een tijdje kostwinner van de twee. Toch besluiten ze dat zij gaat minderen.

Dat heeft twee redenen, zegt Elle. Alwin, die deze woensdag thuis werkt, is ondertussen druk met peuter Tijn, die het toch wat lastig vindt dat de verslaggever meer aandacht krijgt. “Een man kan prima thuis blijven, veel vrienden van ons werken beide parttime, maar Alwin kan dat niet. Hij runt een eenmansbedrijf met veel freelancers en trekt dagelijks de kar, minder werken zit er simpelweg niet in.”

Vaststond dat er íemand thuis zou blijven. “Even plat gezegd, ik word niet moeder om kinderen uit te poepen en ze dan naar een kinderdagverblijf te brengen. Daar hebben we serieus bij stilgestaan. Kinderen kiezen er niet voor om op de wereld te komen, wij vinden het belangrijk dat we er de eerste levensjaren veel voor ze zijn.”

Kinderdagverblijf

Omdat Ellen na de geboorte van Tijn een tijd ziek is, zit ze een jaar fulltime thuis. Daarna weer volle bak werken hoeft van haar niet. “Ik wil in de toekomst wel naar 32 uur in de week, maar dat is niet zo makkelijk. De poging om Daantje een dag naar een kinderdagverblijf te sturen was geen succes. Nu zoeken we een gastouder.”

Ideaal is de situatie niet, vinden de twee. Hij: “Ik zou wel graag een dag in de week bij de kinderen zijn. Maar de financiële verantwoordelijkheid ligt nu ook voornamelijk bij mij. Het zijn keuzes die je moet maken.” Zij: “Nou jij mag wel wat minder werken hoor, de kindjes zijn maar één keer jong.”

Johan van Heerde

Lees ook: 

Vrouwen werken uit gewoonte in deeltijd

Ook als ze geen kinderen hebben, werken jonge vrouwen vaak in deeltijd. Arbeidsmarktverschillen tussen mannen en vrouwen lijken vooral cultureel bepaald.

Mensen moeten meer werken, vindt de VVD

Om de tekorten op de arbeidsmarkt aan te pakken is alle talent nodig en dus moeten mensen meer werken, zegt de VVD. Maar de ChristenUnie vindt rust en aandacht voor elkaar veel belangrijker.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden