Kabinetsformatie

Moet de regie over de formatie terug naar de koning? Als het aan Rutte ligt wel

Premier Mark Rutte vertrekt bij Paleis Huis ten Bosch na een bezoek aan koning Willem-Alexander. Beeld ANP
Premier Mark Rutte vertrekt bij Paleis Huis ten Bosch na een bezoek aan koning Willem-Alexander.Beeld ANP

De langste kabinetsformatie ooit wordt de komende maanden geëvalueerd, maar één vraag komt al bovendrijven: moet de regie over het proces terug bij het staatshoofd?

Bart Zuidervaart

Demissionair premier Mark Rutte voorziet deze discussie van nieuw zuurstof via een interview met De Telegraaf. Daarin wijt hij de stroperige formatie voor een deel aan het besluit van de Tweede Kamer, in 2012, om het staatshoofd nog slechts een symbolische rol te geven. “Wat volgens mij niet heeft geholpen, is dat de koning uit de formatie is gehaald”, zegt Rutte. “Het is niet dat als je de koning terughaalt de formatie opeens drie maanden korter duurt, maar het zou wel helpen.”

Een Kamermeerderheid besloot destijds dat de Kamer zelf de regie moet hebben over de formatie. Verkenners en informateurs worden sindsdien tijdens debatten aangewezen, en niet meer door het staatshoofd. In 2012 verliep de formatie vlotjes. In 2017 en in 2021 ging het allesbehalve makkelijk. De Kamer worstelde zichtbaar met het proces.

‘Functie elders’

Dit jaar ontspoorde de formatie al snel na de verkiezingen, toen verkenner Kajsa Ollongren met notities over het Binnenhof liep. Dankzij een alerte fotograaf werd duidelijk dat op die aantekeningen onder andere stond: ‘Positie Omtzigt, functie elders'. Tijdens het debat hierover overleefde Rutte ternauwernood een motie van wantrouwen.

De conclusie destijds was dat verkenners en informateurs niet meer zo dicht op de actuele politiek moeten zitten (zoals minister van binnenlandse zaken Ollongren en Annemarie Jorritsma, VVD-fractievoorzitter in de Eerste Kamer). Hierna werd Herman Tjeenk Willink benaderd om het proces vlot te trekken.

In het debat over ‘functie elders’ bepleitte Gert-Jan Segers van de ChristenUnie al dat de koning ‘een hernieuwde rol in het proces’ moet krijgen. “Als er iemand garant staat voor discretie en afstand, dan is dat de koning. We hebben er al enige jaren ervaring mee opgedaan en ik kan me geen ongemak herinneren zoals we dat vandaag hebben.” CDA-leider Wopke Hoekstra zei: “Als je de ravage bekijkt die we vandaag met elkaar bespreken, dan is de gewetensvraag natuurlijk: is het er eigenlijk beter op geworden?”

Nog steeds een ingewikkelde verkiezingsuitslag

De vraag is in hoeverre de formatie was geholpen met de koning aan het roer. Mogelijk had Willem-Alexander direct een verkenner of informateur benoemd met afstand tot het Binnenhof. Mogelijk was er dan geen rel rond Pieter Omtzigt geweest. Maar ook de koning zou te maken hebben gehad met een ingewikkelde verkiezingsuitslag en met onderlinge politieke verhoudingen.

Dat de formatie dit keer negen maande duurde, valt vooral partijen zelf te verwijten, die elkaar maandenlang bleven uitsluiten. Zo lang, dat in september zelfs hardop werd gesproken over nieuwe verkiezingen. Pas toen D66-leider Sigrid Kaag een draai maakte richting de oude coalitie, kwam de formatie weer op recht spoor.

Lees ook:

Koning en politici worden eenzamer

Met het uitschakelen van de rol van de koning in de formatie is de eenzaamheid van de politieke klasse nog verder vergroot, schrijft columnist Hans Goslinga.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden