AnalyseKabinetsformatie

Mislukken mag niet, maar deze vier hoofdpijndossiers gaan de formatie toch lastig maken (vooral voor Sigrid Kaag)

Eén voor één staan ze donderdag de pers te woord als het besluit is genomen door te  gaan met VVD, D66, CDA en ChristenUnie. Hier is Sigrid Kaag aan de beurt. Beeld Arie Kievit
Eén voor één staan ze donderdag de pers te woord als het besluit is genomen door te gaan met VVD, D66, CDA en ChristenUnie. Hier is Sigrid Kaag aan de beurt.Beeld Arie Kievit

Mislukken is geen optie, dat voelen VVD, D66, CDA en ChristenUnie bij de formatie die nu eindelijk van start gaat. Maar vooral voor Sigrid Kaag staat er veel op het spel. Welke hoofdpijndossiers komen op tafel en valt daar echt iets binnen te halen?

D66-leider Sigrid Kaag weet dat dit kabinet niet op het oude mág lijken. Ze heeft daarom meteen forse eisen gesteld.

D66 wil ‘klimaatkampioen’ in Europa zijn

Dit land moet ‘klimaatkampioen’ worden. Dat lijkt geen probleem nu bijna alle partijen de opwarming van de aarde zien als een van de grootste problemen van deze tijd. En er is geld genoeg. Maar er zitten adders onder het gras. Bijvoorbeeld: hoeveel betalen de grootste vervuilers mee aan de ‘groene industriepolitiek’, het nieuwe liberale toverwoord voor verantwoord klimaatbeleid? In de zomer schitterde het al in de gezamenlijke notitie van D66 en VVD; ook het CDA maakte er werk van in zijn nieuwste klimaatvisie. Nederland zal zich, als het aan hen ligt, uit de klimaatproblemen innoveren. Maar het vereist harde keuzes. Afgelopen Prinsjesdag bleek al dat het halen van de Urgenda-klimaatdoelen nog steeds moeizaam gaat. Wat gebeurt er op korte termijn met de kolencentrales? Zet Nederland met hulp van de overheid in op kernenergie? D66 is daar heel terughoudend in.

Het demissionaire kabinet maakte in zijn plannen weinig woorden vuil aan stikstof, en in de D66/VVD-notitie ontbrak dat zelfs. Hier zit een tweede grote angel: D66 wil het mes in de veestapel zetten, maar het CDA zal hier voor gaan liggen. Een poging in de nazomer van het oude kabinet tot een uitkoopregeling had nog geen succes. De stikstofcrisis is weer nauw verbonden met de wooncrisis en de mogelijkheden om nieuwe huizen te bouwen.

Voltooid leven en lhbtiq+-rechten: sleutelrol voor de VVD

Het worden zware onderhandelingen over medische ethiek en lhbtiq+-rechten. De ChristenUnie heeft direct een streep in het zand getrokken: ‘voltooid leven’ is te gevoelig om “over te laten aan de vrije krachten” in de Tweede Kamer. De christelijke partij wil er van tevoren afspraken over maken met de andere coalitiepartijen, net als eerder. Aan die afspraken is dan ook D66 weer gebonden. Omgekeerd wil D66 juist dat de Tweede Kamer vrij kan beslissen. Kaag zal eisen dat haar fractie in elk geval het wetsvoorstel mag laten behandelen in de Tweede Kamer.

Het grote gevecht in de formatie gaat ondertussen niet eens tussen D66 en ChristenUnie. Hun standpunten zijn bekend. Veel doorslaggevender is hoeveel steun D66 krijgt van de VVD. Inhoudelijk lijkt het logisch dat de VVD er ook een ‘vrije kwestie’ van wil maken. De partij van Rutte denkt inhoudelijk over voltooid leven hetzelfde als D66: actieve levensbeëindiging voor ouderen moet mogelijk worden. Wel heeft de VVD er minder haast mee. Daar wordt het spannend: schaart Rutte zich achter de wens van Kaag om het wetsvoorstel te gaan behandelen? Of vindt hij het belangrijker om de ChristenUnie binnenboord te houden?

Steun van de VVD is voor Kaag ook onmisbaar bij andere discussies over ethiek, zoals de wens om de abortuswet en embryowet te moderniseren. Beide partijen willen ook met urgentie het ‘COC-Regenboogakkoord’ uitvoeren over lhbtiq+-rechten. Een van de kwesties: kunnen lhbtiq+-ouders met z’n drieën of vieren ouderschap krijgen? De ChristenUnie tekende het akkoord niet.

Nieuwe bestuurscultuur: lastig met dezelfde hoofdrolspelers

Rutte, Kaag en Hoekstra benadrukten het deze week allemaal: dit kabinet wordt ‘iets heel nieuws’. Dat wordt lastig met dezelfde hoofdrolspelers. De nieuwigheid hangt namelijk niet alleen af van de veranderde werkwijze, zoals een dun regeerakkoord dat de ministers later gaan uitwerken. Aan VVD, D66, CDA en ChristenUnie kleven de grootste schandalen van de afgelopen vier jaren, zoals de toeslagenaffaire en de omgang met aardbevingsschade in Groningen. Wil het kabinet geloofwaardig blijven en laten zien dat het burgers voortaan anders tegemoet treedt, dan moeten deze kwesties zo snel mogelijk afgehandeld. Die belofte is nog steeds niet ingelost.

Een nieuwe bestuurscultuur moet het vertrouwen van burgers in de politiek herstellen. Dat betekent niet alleen investeren in meer rechtszekerheid, want daarover zullen partijen het snel eens zijn. De verhouding met het parlement moet op de schop, en het zal pas werkende weg duidelijk zijn of dat lukt. Tot slot moet Kaag met vooral Rutte en Segers aan de bak om hun onderlinge verhouding te herstellen en goed te houden. Dat zal meerdere liters koffie vergen na alle sneren van afgelopen maanden. Onverwachte politieke problemen, bijvoorbeeld een nieuwe migratiecrisis, zullen oude tegenstellingen tussen D66/ChristenUnie en VVD/CDA laten opvlammen.

Onderwijs: waar zijn de vele miljarden ?

De snelste manier om D66 gelukkig te maken aan de onderhandelingstafel, is de portemonnee trekken voor het onderwijs. Kosten: 7 miljard euro per jaar aan extra investeringen voor de hele sector. Plus nog eens 3,5 miljard euro per jaar om kinderopvang gratis te maken. Dat is volgens de partij een ‘emancipatiemotor’ die zorgt dat kinderen uit alle milieus goed voorbereid aan de basisschool beginnen. Kaag zou de achterban alsnog blij kunnen maken over het regeeravontuur als ze erin slaagt zulke enorme bedragen uit te onderhandelen. De inzet is hoog met de eis van de ‘grootste structurele investering in het onderwijs ooit’.

Een ander taai dossier waar D66 de tanden op stuk kan bijten is de vrijheid van onderwijs. In hun aanzet tot een regeerakkoord zeiden D66 en VVD dat ingrijpen op christelijke en islamitische scholen eerder mogelijk moet worden als de veiligheid van lhbtiq+-leerlingen in het gedrang is of als scholen onvoldoende de democratische waarden uitdragen.

Lees ook:

Reconstructie: Hoe Kaag een knieval deed in de formatie

De optie die lange tijd voor onmogelijk werd gehouden – het voortzetten van de huidige coalitie VVD, CDA, D66 en ChristenUnie – wordt nu toch onderzocht. “Niet onze eerste keuze, niet onze vijfde, niet onze zevende”, zegt Kaag.

Analyse: In de krachtmeting Rutte-Kaag stuit Sigrid Kaag op taaie Haagse wetten

VVD-leider Rutte kan formeren naar zijn voorkeur, D66-leider Sigrid Kaag moest door de bocht. Waarom legde zij het af in deze politieke krachtmeting en kan zij voor D66 nog iets bereiken?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden