InterviewDemocratie

Minister Hanke Bruins Slot: ‘Ik wil niet spreken over mensen die afgehaakt zijn’

Minister van binnenlandse zaken en koninkrijksrelaties Hanke Bruins Slot (CDA) Beeld Werry Crone
Minister van binnenlandse zaken en koninkrijksrelaties Hanke Bruins Slot (CDA)Beeld Werry Crone

De democratie staat onder toenemende druk, ziet ook minister van binnenlandse zaken Hanke Bruins Slot. ‘We kunnen gewoon niet accepteren dat je verbondenheid met de democratie afhangt van je opleiding, inkomen of gezondheid.’

Bart Zuidervaart en Niels Markus

Niet alleen zijn stikstofplannen echoën een week later nog na in politiek Den Haag. Ook Johan Remkes’ woorden over ‘de kloof’ tussen stad en platteland hebben indruk gemaakt. Remkes benoemde het gevoel van onbehagen in landelijke gebieden, waar mensen steeds minder aansluiting vinden bij de bestuurlijke en culturele voorhoede in de stad. “Bushaltes en pinautomaten, voorzieningen waar aan gehecht wordt, verdwijnen.” Onderwerpen in talkshows, zei de stikstofbemiddelaar ook, sluiten nauwelijks aan bij de belevingswereld van veel Nederlanders.

Minister van binnenlandse zaken en koninkrijksrelaties Hanke Bruins Slot herkent de woorden van Remkes. “Hij heeft op treffende wijze geformuleerd hoe mensen op het platteland de kloof ervaren. Mensen in Groningen en Friesland hebben soms het idee dat Nederland bij Amersfoort ophoudt. En in de stad hebben we soms onvoldoende besef wat in Friesland of Groningen speelt. Er wordt soms in verschillende talen gesproken.”

En dat terwijl de boodschap van Remkes niet nieuw is. Het gesprek met Bruins Slot op haar werkkamer op het ministerie gaat over de Atlas van Afgehaakt Nederland, een studie van electoraal geograaf Josse de Voogd en cultuurhistoricus René Cuperus. Zij constateren dat ongeveer een derde van de Nederlanders de politiek niet vertrouwt en vaak niet stemt. Het gaat om burgers, schrijven de onderzoekers, die het gevoel hebben dat ‘het systeem’ niet werkt voor hen.

Mensen terugwinnen is moeilijk, zo niet onmogelijk

Onlangs zetten De Voogd en Cuperus hun boodschap in Trouw kracht bij: als de politiek nu niet handelt, waarschuwden zij, dreigt een grote groep Nederlanders definitief af te haken en de parlementaire democratie de rug toe te keren. Hen dan nog terugwinnen is moeilijk, zo niet onmogelijk.

Bruins Slot kiest haar woorden het hele interview voorzichtig. Vooraf maakt ze al een voorbehoud op de titel van het rapport, een voorbehoud dat de auteurs zelf overigens ook maken. “Ze hebben heel goed werk geleverd. Alleen als ik de term ‘afgehaakt’ hoor, dan zie ik dat allereerst als een opdracht aan mezelf. De opdracht om mensen te betrekken bij de democratie. Want het zegt niets over die mensen zelf.” Ze haalt een recent onderzoek aan waaruit blijkt dat het vertrouwen van Nederlanders in het kabinet en de Kamer op slechts 49 procent ligt. Maar: “Het vertrouwen in de democratie is nog relatief hoog, met 70 procent”.

Bruins Slot nuanceert de term ‘afgehaakten’ ook, omdat deze groep weliswaar vaak niet stemt, maar nog wel actief is in de samenleving. “Ze doen mee, zorgen voor een ander, doen vrijwilligerswerk. Het laatste wat ik wil, is dat we met zijn allen straks spreken over mensen die afgehaakt zijn. Het zegt niets over hoe betrokken ze zijn bij de samenleving, alleen dat ze het vertrouwen hebben verloren in de overheid en haar oplossend vermogen.”

Al in de eerste alinea van de inleiding van de Atlas van Afgehaakt Nederland duikt een bekende naam op. Die van Johan Remkes. De oud-minister zat in 2018 de staatscommissie voor die de werking van de parlementaire democratie onder de loep nam. Ook toen al waarschuwde Remkes dat de democratie ‘niet voor iedereen even goed werkt en dat burgers voor wie de democratie minder goed werkt, dreigen af te haken op de politiek, of al afgehaakt zijn’. Diezelfde boodschap bracht hij bij de presentatie van zijn stikstofrapport dus nogmaals, nog iets luider en omkleed met nog meer waarschuwende woorden.

(lees verder onder de foto)

Minister van binnenlandse zaken en koninkrijksrelaties Hanke Bruins Slot (CDA) Beeld Werry Crone
Minister van binnenlandse zaken en koninkrijksrelaties Hanke Bruins Slot (CDA)Beeld Werry Crone

Remkes deed destijds zeven aanbevelingen om de democratie dichter bij de burger te brengen. Van die zeven is er nog niet één definitief opgevolgd. Wel wordt er hard aan een aantal aanbevelingen gewerkt, zegt Bruins Slot. “Er is een wetsvoorstel op weg naar de Tweede Kamer, waarbij voorkeurstemmen meer gewicht krijgen bij de verkiezingen voor de gemeenteraad en de Tweede Kamer. De gedachte is dat de kiezer dan eerder zijn of haar favoriete volksvertegenwoordiger terugziet.”

Een heleboel werk onder de motorkap van de democratie

“We zorgen dat er straks constitutionele toetsing komt. Dan kunnen we wetten door rechters aan de Grondwet laten toetsen. Er liggen nog zes wetsvoorstellen omheen, het is een heleboel werk onder de motorkap van de democratie. Daarvan zien we niet vandaag of morgen resultaat. Maar het fundament van de democratie heeft vernieuwing nodig.”

Een ander opvallend advies van Remkes was een correctief bindend referendum. Daar staat niets over in het coalitieakkoord. SP-Tweede Kamerlid Renske Leijten doet verwoede pogingen haar initiatiefwetsvoorstel voor een correctief referendum door het parlement te loodsen. Vooralsnog zonder succes; in de Tweede Kamer kreeg het voorstel eerder dit jaar geen vereiste tweederdemeerderheid. Bruins Slot: “Ik heb veel waardering voor Kamerleden die wetsvoorstellen indienen. Dat geldt zeker voor grondwetsvoorstellen, die vragen om een lange adem. Mevrouw Leijten heeft de wet opnieuw ingediend. Het is aan de Kamer om het verder te brengen.”

Op de vraag of de minister zélf voor een correctief referendum is: “Het kabinet heeft bij het vorige voorstel neutraal geadviseerd en liet het oordeel aan de Kamer. Ik ben onderdeel van het kabinet.”

Wat de regering wél doet in de hoop dat de afstand tussen burger en ‘Den Haag’ afneemt, is het instellen van een burgerraad: een evenement waar een dwarsdoorsnede van Nederland kan meepraten over een onderwerp. Bruins Slot wil met haar collega Rob Jetten van klimaat een beraad houden over het klimaatbeleid. Voorwaarde daarvoor, erkent Bruins Slot, is dat álle Nederlanders mee kunnen doen, ook de ‘afgehaakten’. Ze erkent dat als je zo’n gesprek organiseert en geïnteresseerden zich kunnen inschrijven, je juist de burgers krijgt die al meedoen in de democratie. “Dat moeten we zien te voorkomen.”

Wat dat betreft noemt ze een interessant fenomeen, waar de atlas op wijst: de burgerschapszone noemen de onderzoekers dit. Binnen die zone, die gedeeltelijk overlapt met de Biblebelt, voelen ook ‘praktisch opgeleiden’ met een lager inkomen meer verbondenheid en betrokkenheid bij de democratie dan op veel andere plekken in Nederland. Bruins Slot: “Factoren die de onderzoekers noemen, zijn verenigingen, geloofsgemeenschappen. Daar wil ik scherper naar kijken: wat kunnen we hiervan leren en hoe kunnen we ons opstellen naar mensen toe, zodat ze zien dat we naar hen luisteren?”

Burgers die met hulp van de gemeente het zwembad overnemen

Zo zag ze de afgelopen tijd interessante voorbeelden in het land, van burgers en overheid die elkaar vinden. In Bodegraven-Reeuwijk besloten mensen zelf het zwembad over te nemen, met steun van de gemeente. “Dat is via een simpele weg gegaan: een bewonersavond waar mensen inspreken en zeggen dat ze mee wíllen werken. Dat is de gouden sleutel geweest voor de raad en het college om te zeggen: wij gaan eerst samen zitten met bewoners om hen te vragen wat nodig is, in plaats van zelf met een vooropgezet plan te komen.”

Nog een voorbeeld, de Zaanse wijk Poelenburg, een paar jaar geleden nog in het nieuws vanwege onrust en overlast door jongeren. Daar werkt tegenwoordig een speciale ambtenaar, die optreedt als ‘verbinder’ tussen burger en overheid. Een bekend gezicht in de wijk, waar mensen met alle vragen terecht kunnen: over opleiding, zorg of uitkeringen.

Een initiatief dat in een grote behoefte voorziet, maar ook aantoont hoezeer de overheid is weggetrokken uit de samenleving. De afgelopen decennia werden buurthuizen en sociaal werkers wegbezuinigd en de overheid kwam vaak tegenover mensen te staan. Bruins Slot zag er in Zaanstad zorgwekkende voorbeelden van. “Je ziet dat als we tegenwoordig ondersteuning voor mensen aanbieden, bijvoorbeeld voor energie, sommige groepen in de samenleving al niet meer om hulp durven vragen. Want ze maken zich zorgen of het wel goed komt, of dat de overheid het later terug eist.”

Dat gebeurde eerder in de toeslagenaffaire, het meest tastbare dieptepunt in de relatie tussen burger en overheid. Bruins Slot wijt het aan de ‘filosofie van new public management’, die de afgelopen twintig jaar dominant werd bij de overheid. “Alles moest efficiënt, doelmatig. Maar een overheid is er ook om kwetsbare mensen te beschermen. We hebben de afgelopen jaren gezien dat wat soms rechtmatig kan lijken, heel onrechtvaardig kan uitpakken.”

Meer ruimte inbouwen voor medewerkers van uitvoeringsorganisaties

En dat geldt niet alleen voor het toeslagenschandaal. “Ik zie ook medewerkers aan het loket van uitvoeringsorganisaties worstelen. De regelgeving duwt hen de ene kant op, terwijl ze vanuit het hart het andere zouden willen doen. In wetgeving wil ik regelen dat we meer ruimte gaan inbouwen voor medewerkers om te doen wat zij raadzaam vinden.”

In de Atlas van Afgehaakt Nederland staat een interessant kaartje van het Sociaal Cultureel Planbureau (zie onder). Op de ene as staat aangegeven in hoeverre mensen tevreden zijn met hun eigen leven, op de ander of zij vinden dat Nederland de goede of verkeerde kant op gaat. Opvallend is dat de partijen die in Nederland de dienst uitmaken, de vier coalitiepartijen, én de ‘constructieve oppositiepartijen’ PvdA en GroenLinks, rechtsboven op de as staan. Hun achterban gaat het goed, is over het algemeen hoog opgeleid, en heeft veel vertrouwen in de politiek. Ook de gemiddelde Trouw-lezer is in deze hoek te vinden.

null Beeld

De meeste partijen in de oppositiebanken staan links onderin. Hun tevredenheid over hun eigen leven, én over de staat van Nederland, bevindt zich onder het gemiddelde. Gevraagd of zij zichzelf kan aanwijzen in deze grafiek, twijfelt Bruins Slot: “Laat ik het zo zeggen: ik besef dat ik in heel gelukkige omstandigheden leef. Ik heb een liefdevolle relatie, ik heb een uitdagende baan en ik ben in financieel goede omstandigheden. Het is heel belangrijk dat je dat van jezelf weet en dat je weet dat de wereld om je heen er anders uitziet. Het ontslaat mij niet van de plicht om juist ervoor te zorgen dat wat andere mensen voelen en meemaken niet vreemd voor mij is.”

Als Bruins Slot om zich heen kijkt in de ministerraad, ziet zij vrijwel uitsluitend mensen voor wie hetzelfde geldt. Het baart de onderzoekers zorgen: in het verleden zaten ook geregeld partijen in de regering, die voortkomen uit en opkomen voor de arbeidersklasse of voor de groep die zij nu ‘afgehaakten’ noemen. Bruins Slot: “Je weet natuurlijk al heel lang, dat geldt ook voor de Tweede Kamer en veel gemeenteraden, dat het opleidingsniveau in de politiek veel hoger is dan het Nederlandse gemiddelde. Daarom moeten we naar buiten gaan om gesprekken te voeren. En er ligt óók een rol voor politieke partijen om ervoor te zorgen dat we met elkaar wel een goede afspiegeling zijn. We kunnen gewoon niet accepteren dat je verbondenheid met de democratie afhangt van je opleiding, inkomen of je gezondheid.”

Lees ook:

Leven we in een sociale noodtoestand? ‘Burgers verliezen vertrouwen, en terecht’

In de Atlas van Afgehaakt Nederland voorspelden onderzoekers Josse de Voogd en René Cuperus een jaar geleden al een sociale noodtoestand. De energiecrisis verbaast hen niet. Wéér reageert de regering te laat, zien ze.

Met meer inspraak voor burgers kan vertrouwen in politiek terugkeren

Geef de burger met burgerfora en referenda meer invloed op de politiek. Zo herstellen we het vertrouwen in de politiek, betoogt Jasper Zuure, senior adviseur bij de Raad voor het Openbaar Bestuur.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden