Formatieproces

Minderheidskabinet van de baan, Remkes onderzoekt extraparlementaire variant

Informateur Johan Remkes voerde maandag en disndag overleg over de kansen op een minderheidskabinet met VVD, D66 en CDA. Beeld ANP
Informateur Johan Remkes voerde maandag en disndag overleg over de kansen op een minderheidskabinet met VVD, D66 en CDA.Beeld ANP

Informateur Johan Remkes koerst aan op een kabinet, mogelijk extraparlementair, waaraan meer fracties uit het politieke midden deelnemen dan VVD, D66 en CDA. Een minderheidskabinet is van de baan.

Remkes heeft voor woensdag ook de fractievoorzitters van PvdA, GroenLinks, ChristenUnie, Volt, SGP en fractie den Haan uitgenodigd. Op PvdA en GroenLinks na steunden deze partijen de opdracht aan Remkes een minderheidskabinet te zoeken.

“De uitvoering van mijn opdracht is bemoeilijkt, maar niet afgerond”, schrijft Remkes. Met deze stap voert hij de druk hoog op. “Ons land heeft met grote urgentie een nieuw kabinet nodig”, aldus de VVD-prominent in zijn uitnodiging aan de negen partijen, “en gelet op het tijdsverloop sinds de verkiezingen op 17 maart jl., is nu echt het moment aangebroken dat de fracties van alle partijen uit het brede en constructieve midden daartoe hun verantwoordelijkheid moeten nemen.”

‘Genoeg creatieve varianten’

Remkes noemt in zijn brief expliciet de extraparlementaire variant. Maandagavond zei hij al dat er ‘nog genoeg creatieve varianten’ denkbaar zijn. Extraparlementair (‘buitenparlementair’) wil zeggen dat regeringsfracties in het parlement zich niet hoeven te binden aan een strak regeerakkoord. De ministers hebben wel een politieke kleur, maar maken zelf afspraken op hoofdlijnen. Dat zou aansluiten bij het eerdere advies van oud-informateur Tjeenk Willink voor een regeerakkoord ‘op hoofdlijnen’. Ook Remkes is altijd voorstander geweest van veel dunnere regeerakkoorden.

Extraparlementair kabinet, wat is dat?

In Nederland is het gebruikelijk dat de partijen die samen in een kabinet gaan zitten, een nauwe band hebben met hun eigen fracties in de Tweede Kamer. De fractievoorzitters spelen een grote rol in de formatie en zijn als coalitiepartners vervolgens gebonden aan de (strakke) afspraken in het regeerakkoord. Dat heet een parlementair kabinet, zoals de afgelopen kabinetten Rutte en de meeste kabinetten uit de geschiedenis. Bij een extraparlementair kabinet is deze band veel losser. De ministers kunnen wel afkomstig zijn uit een politieke partij, maar hun fracties in de Tweede Kamer hebben zich niet vooraf gebonden aan een stapel afspraken. In theorie vergroot dat de kracht van het parlement tegenover de regering. In de praktijk kan het moeizaam werken en kwam het daarom zelden voor. Het links-progressieve kabinet Den Uyl (1973-1977) was extraparlementair, waarbij de betrokken fracties in het parlement slechts bij meerderheid akkoord gingen en geen hechte coalitie vormden. Door de losse band waren er veel conflicten en bijna-crises. Dit kabinet haalde net niet de eindstreep.

Daarmee zet de informateur voor nu een streep door de traditionele meerderheids- of minderheidsvariant. Remkes liet maandagavond laat al weten dat “we niet teruggaan naar de varianten die onder mijn voorganger (Mariëtte Hamer – red.) hebben gecirculeerd.” Hamer onderzocht in opdracht van de Tweede Kamer meerderheidsvarianten. Remkes zelf moest een minderheidskabinet onderzoeken. Hij concludeerde na de heisessie half september en de marathonsessie van maandag dat een combinatie van VVD, D66 en CDA niet levensvatbaar zou zijn. Zo’n kabinet zou elke keer op zoek moeten naar meerderheden in de Tweede Kamer, zonder vooraf vastgelegde steun aan plannen.

Remkes gaat er in zijn brief niet dieper op in, maar er bestaan nog andere mengvormen. Bijvoorbeeld een rompkabinet van VVD, D66 en CDA, waarbij zich dan ministers uit overige partijen ‘extraparlementair’ aansluiten. De band is dan losser dan bij een volledig parlementair kabinet, maar hechter dan wanneer ze een minderheidskabinet steunen of gedogen. De deelnemende partijen zouden dan afspraken kunnen maken over een paar belangrijke kwesties.

‘In een zakenkabinet zitten ministers op basis van expertise’

Dan is er nog een mengvorm met een zakenkabinet mogelijk, waarbij ministers aangesteld worden op basis van hun expertise. Ze zijn niet afkomstig uit politieke partijen, of hebben daar slechts een heel losse band mee. Bijvoorbeeld een ziekenhuisdirecteur als minister van zorg, een wetenschapper als minister van onderwijs of een econoom op economische zaken of financiën.

Deze vormen passen goed bij de situatie waarin Den Haag zich nu bevindt. Er is zes maanden na de verkiezingen grote overeenstemming over de belangrijke problemen die om een oplossing schreeuwen, maar politieke blokkades verhinderen de komst van een nieuw kabinet.

Nadeel van een extraparlementair kabinet is de instabiliteit. Duiken er nieuwe problemen op, dan ontstaat er snel frictie. In praktijk bestaan er voor veel problemen meerdere oplossingen, die samenvallen met politieke keuzes. Bijvoorbeeld de bouw van kerncentrales óf windmolens om de uitstoot van broeikasgas terug te dringen.

Er bestaat bovendien een risico dat een extraparlementair of zakenkabinet ‘loszingt’ van het parlement en een eigen koers gaat varen. De fracties in het parlement zullen dan bij een conflict sneller een motie van wantrouwen steunen omdat de discipline (dwang volgens sommigen) van een coalitie ontbreekt. Maar in die laatste situatie lijkt ook het demissionaire kabinet-Rutte III al beland.

Lees ook:

Remkes na marathonsessie (en zes maanden na verkiezingen): ‘Alle opties nog open in formatie’

In een ongewoon lange sessie heeft informateur Johan Remkes de uitwegen uit de impasse verkend met de hoofdrolspelers uit de formatie. Woensdag zetten ze dat voort. Zes maanden na de stembusgang liggen ‘alle opties’ weer op tafel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden