Verblijfsvergunningen

Migrantenregeling maakt Nederland kwetsbaar voor spionage van dubieuze Russische en Chinese bedrijven

null Beeld ANP
Beeld ANP

Op de lijst met bedrijven die kennismigranten hiernaartoe mogen halen, staan dubieuze Russische en Chinese bedrijven. Dat maakt Nederland kwetsbaar voor spionage en misbruik van verblijfsvergunningen.

Door een soepele migratieregeling die bedoeld is voor hoogopgeleide migranten, is Nederland kwetsbaar voor spionage en ongewenste politieke beïnvloeding. Nederlandse bedrijven kunnen met deze regeling medewerkers van buiten Europa aantrekken, bijvoorbeeld voor specialistisch technisch werk. Maar de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) controleert nauwelijks wie er via deze route naar Nederland komen. Als bedrijven eenmaal een algemene toestemming hebben gekregen, mogen ze zelf bepalen wie ze uitnodigen.

Uit onderzoek van journalistiek onderzoeksplatform Investico voor Trouw en De Groene Amsterdammer blijkt dat ook dubieuze organisaties in de afgelopen drie jaren deze toestemming van de IND hebben gekregen. Zo staan op de lijst met duizenden bedrijven Chinese organisaties die beticht zijn van spionage, Russische bedrijven waarvan bestuurders op internationale sanctielijsten staan, en bedrijven waarvan bestuurders strafrechtelijk zijn veroordeeld.

Paspoortenprogramma’s

Daarmee staat er een achterdeur open waarmee deze buitenlandse bedrijven zonder strenge controles een verblijfsvergunning kunnen krijgen voor hun medewerkers. Malta en Cyprus kregen afgelopen jaren veel kritiek, onder meer van Nederland, omdat rijken er voor veel geld een Europees paspoort kunnen kopen. De AIVD noemde deze paspoortenprogramma’s een ‘gevaar voor de nationale veiligheid’, omdat ‘inlichtingenofficieren met kwade bedoelingen’ zo toegang kunnen krijgen tot heel Europa. De Europese Commissie probeert de handel nu aan banden te leggen.

Het Confucius Instituut in Groningen is een van de organisaties die via de Nederlandse regeling sinds 2013 zestien Chinese migranten hierheen haalde. De Chinese Confusius Instituten zijn gelieerd aan de Chinese staat en wereldwijd actief. Ze kwamen de laatste jaren in een kwaad daglicht te staan als de lange arm van Peking. Met subsidies binden ze organisaties en mensen in hun gastland aan zich, en ze verzamelen zo ook informatie. De Amerikaanse opsporingsdienst FBI waarschuwde dat de Confucius Instituten een gevaar vormen voor de nationale veiligheid. Zweden sloot om die reden in 2020 alle Confucius Instituten. De Belgische inlichtingendienst verdenkt een van de hoofden van een Instituut in België van spionage.

Ook het Oezbeekse bedrijf Vimpelcom (nu VEON) mag van de IND zelf verblijfsvergunningen regelen. Vimpelcom schikte in 2016 met het Nederlandse Openbaar Ministerie vanwege omkoping en valsheid in geschrifte op de Oezbeekse telecommarkt. Een ander voorbeeld is Uranium One Holding, een dochter van het Russische staatsbedrijf voor nucleaire energie en wapens Rosatom. De bestuursvoorzitter van Rosatom staat op de Europese sanctielijst vanwege betrokkenheid bij de vergiftiging van de Russische oppositieleider Aleksej Navalny.

Logo van het Russische bedrijf Rosatom, waarvan een topman betrokken zou zijn bij de vergiftiging van oppositieleider Navalny. Een dochter van dit bedrijf mag zelf verblijfsvergunningen regelen in Nederland.  Beeld EPA
Logo van het Russische bedrijf Rosatom, waarvan een topman betrokken zou zijn bij de vergiftiging van oppositieleider Navalny. Een dochter van dit bedrijf mag zelf verblijfsvergunningen regelen in Nederland.Beeld EPA

Geen navraag

Zorgelijk, vindt Tesseltje de Lange, hoogleraar migratierecht aan de Radboud Universiteit, dat de IND dit soort organisaties goedkeurt. “De IND zou bedrijven moeten weigeren als de openbare orde of veiligheid aantoonbaar in het geding is.” Dat gebeurt niet: de IND checkt enkel of de bedrijven in Nederland zijn veroordeeld of beboet. De dienst kijkt niet naar buitenlandse veroordelingen of sancties, en doet ook geen navraag bij de inlichtingendienst AIVD. “Dat zou wel moeten”, zegt De Lange.

Extra controle is nodig voor alle Chinezen die via de kennismigrantenregeling naar Nederland komen, zegt ook Frans-Paul van der Putten, China-expert bij Clingendael, het Nederlands Instituut voor Internationale Betrekkingen. Er is volgens hem een risico voor de nationale veiligheid of openbare orde. “Met een land als China moet je voorzichtig zijn, wegens het risico op ongewenste kennisoverdracht, politieke beïnvloeding en mogelijk zelfs spionage.”

Een veiligheidscheck is geen standaard onderdeel van de migratieregeling van de IND, blijkt uit navraag van Investico. De IND zegt in een reactie wel ‘altijd alert te zijn op signalen die erop kunnen wijzen dat een bedrijf of een vreemdeling een gevaar vormt voor de openbare orde en nationale veiligheid’. De Inspectie Veiligheid en Justitie constateerde in 2017 dat er nauwelijks handhaving was, maar volgens de IND is dat inmiddels verbeterd. Sinds 2018 zijn er ruim honderd boetes uitgedeeld, voornamelijk voor administratieve fouten. In 2019 haalden bedrijven ruim 14.000 kennismigranten naar Nederland, een verdubbeling sinds 2013.

Deze publicatie kwam tot stand met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten (www.fondsbjp.nl)

Jaarlijks komen zo’n 14.000 kennismigranten van buiten Europa naar Nederland. De Immigratie- en Naturalisatiedienst doet geen noemenswaardige controles op wie zij zijn en of ze een schoon blazoen hebben. Daarmee maakt Nederland zich kwetsbaar voor spionage en ongewenste politieke beïnvloeding, stellen experts. Vier vragen.

Waarom heeft Nederland deze regeling?

Nederlandse bedrijven hadden altijd grote moeite om niet-Europees personeel naar Nederland te halen, omdat de procedures veel te lang duurden. Daarom is in 2004 een regeling ingevoerd waarmee ze snel verblijfsvergunningen kunnen regelen. Op dit moment maken ruim 6600 bedrijven en organisaties gebruik van deze regeling, zoals telecomconcern KPN, hightechbedrijf ASML en Booking.com. Als bedrijven eenmaal zijn toegelaten tot de regeling, dan behandelt de Immigratie- en Naturalisatiedienst de aanvragen van hun medewerkers sneller.

Hoe kunnen bedrijven meedoen aan deze regeling?

De IND moet deze bedrijven eerst goedkeuren. Daarbij kijkt de Dienst of het bedrijf financieel gezond is en of het ooit boetes heeft gekregen voor bijvoorbeeld mensensmokkel, arbeidsuitbuiting of het niet betalen van belastingen. Maar de IND controleert niet hoe het bedrijf in het buitenland opereert. Uit onderzoek van Journalistiek platform Investico voor Trouw en De Groene Amsterdammer blijkt nu dat er ook dubieuze Chinese en Russische organisaties op de lijst staan. Terwijl de AIVD in alle recente jaarverslagen waarschuwt voor spionage door Rusland en China, staan deze landen in de top vijf van de kennismigrantenregeling. In de afgelopen acht jaar kwamen er via de regeling 4300 Chinezen en ruim 3500 Russen naar Nederland.

Zelfs de uitgebreide arbeidsmarktcheck – of de medewerkers echt nodig zijn en niet binnen de EU kunnen worden gevonden – is afgeschaft om de procedure sneller te maken. Na zo’n goedkeuring mag het bedrijf zelf bepalen wie verblijfspapieren moet krijgen.

Hoe werkt het?

De migrant vult zelf een korte checklist in en verklaart dat hij geen crimineel verleden heeft. Zijn werkgever moet controleren of die verklaring klopt. De IND controleert niet zelf of iemand een gevaar vormt voor de openbare orde en veiligheid. De Inspectie Veiligheid en Justitie constateerde in 2017 dat het schort aan handhaving door de IND. De Dienst wijst ook nauwelijks aanvragen af: in 2019 minder dan één procent. Het is niet bekend of deze mensen zijn afgewezen vanwege een veiligheidsrisico, maar dat is niet waarschijnlijk. De IND controleert vooral of de expats wel voldoen aan de looneis: zij moeten, om in aanmerking te komen voor de regeling, genoeg gaan verdienen in Nederland. Volgens de IND is de controle de laatste jaren verbeterd. Sinds 2018 is er een tiental bedrijven tijdelijk geschorst en zijn er zo’n 110 boetes uitgedeeld, voornamelijk voor administratieve fouten.

Hoe kan de IND beter controleren?

Hoogleraar migratierecht aan de Radboud Universiteit Tesseltje de Lange vindt dat de IND beter zou moeten controleren of bedrijven een gevaar vormen voor de openbare orde of veiligheid. “De controles die de IND nu doet vind ik te mager.” Volgens De Lange zou het beter zijn als de IND ook buitenlandse veroordelingen, sancties of risico’s op witwassen zou onderzoeken. Ook zou de IND navraag kunnen doen bij de AIVD.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden