Algemene Rekenkamer

Met miljarden tegelijk ging de overheid de coronacrisis te lijf. Maar de controle op die uitgaven bleef achter

Vooral op het ministerie van Hugo de Jonge, demissionair minister van volksgezondheid, welzijn en sport, schoot de verantwoording van uitgaven tijdens de coronacrisis ernstig tekort. Hier wordt hij zelf getest.   Beeld ANP
Vooral op het ministerie van Hugo de Jonge, demissionair minister van volksgezondheid, welzijn en sport, schoot de verantwoording van uitgaven tijdens de coronacrisis ernstig tekort. Hier wordt hij zelf getest.Beeld ANP

De overheid heeft aan de bestrijding van de coronapandemie in 2020 in hoog tempo 29 miljard euro extra uitgegeven. Daarbij zijn basisregels van de democratie geschonden, stelt de Algemene Rekenkamer. Zo werd het parlement te vaak buitenspel gezet.

Meermalen stonden de Tweede Kamer en de Eerste Kamer voor een voldongen feit, als het kabinet grote uitgaven deed. Daarmee schond het kabinet het budgetrecht van de gekozen volksvertegenwoordigers, een grondwettelijk recht om mee te mogen beslissen en praten over de rijksuitgaven. Want het gaat om geld dat van iedereen is, publiek geld.

“De spelregels veranderen niet als er een crisis is”, zegt president van de Algemene Rekenkamer Arno Visser. “Het parlement moet altijd goed en op tijd geïnformeerd worden.” Gebeurt dat niet, dan is “de hoeksteen van ons democratisch bestel in het geding”. De Algemene Rekenkamer keurt de rijksbegroting van 2020 wel goed, maar plaatst er kritische kanttekeningen bij.

Druk van de pandemie

Vooral het ministerie van VWS van coronaminister Hugo de Jonge liet grote steken vallen. Het ministerie kreeg afgelopen maand met steun van de Auditdienst Rijk de tijd de boeken op orde te brengen, voordat de Algemene Rekenkamer goedkeuring kon geven. Toch zijn er nog steeds ‘ernstige onvolkomenheden’ en kunnen zich nieuwe problemen voordoen.

De zwakheden in het financieel beheer op het ministerie bestonden al langer, volgens de Rekenkamer, maar zijn verergerd onder druk van de pandemie. Het ministerie geeft toe dat in het coronajaar “ordentelijk financieel beheer niet de eerste prioriteit was”.

Ook minister Wopke Hoekstra van financiën krijgt zware verwijten. “Hij is tekortgeschoten in zijn taak als toezichthouder”, aldus de Rekenkamer. Volgens Hoekstra zijn veel onrechtmatigheden “voor 60 tot 70 procent gerelateerd aan corona”. Hij erkent wel dat er “huiswerk te doen is”.

Luistert Den Haag wel naar de kritiek?

Hoekstra presenteerde het financiële jaarverslag van de regering op de traditionele derde woensdag van mei (‘gehaktdag’) in de Tweede Kamer. De Algemene Rekenkamer onderzoekt ieder jaar of de regels zijn gevolgd en of het geld goed besteed is.

Vaak is er daarbij scherpe kritiek, wat de vraag rechtvaardigt of de adviezen wel ter harte worden genomen. Zo zei de Nationale Ombudsman onlangs dat hij ‘op zoek is naar een club die zijn rapporten leest’, als verwijt richting het demissionaire kabinet Rutte. Visser erkent dat ook de Rekenkamer een rol heeft te spelen in het verstevigen van macht en tegenmacht in de democratie. Maar zijn instantie kan niet ingrijpen, benadrukt hij. Het is aan het parlement en de ministeries om iets met de adviezen te doen.

Wat ging er mis op het ministerie van De Jonge?

Het financieel beheer op het ministerie van coronaminister Hugo de Jonge is ver onder de maat. Er ontbreken bijvoorbeeld ontvangstbewijzen voor beademingsapparatuur die aan zorginstellingen is geleverd. De aantallen aangeschafte coronatests op facturen kloppen niet, zodat onduidelijk is hoeveel er geleverd zijn. In de pakhuizen van het Landelijk Consortium Hulpmiddelen liggen voor tien jaar aan voorraden beschermingsmiddelen zoals mondkapjes.

Hier liggen ook de 40 miljoen mondkapjes die door de organisatie van Sywert van Lienden zijn geregeld. Over de betaling van ruim 100 miljoen en vooral de winst die Van Lienden hierop heeft gemaakt is momenteel ophef. Van Lienden zei destijds ‘belangeloos’ te willen helpen. VWS gaf in totaal 5,1 miljard euro uit aan beschermingsmateriaal, beademingsapparatuur en testmateriaal.

Volgens de Algemene Rekenkamer was vorig jaar 2,48 procent van de verplichtingen (uitgaven die zijn toegezegd) onrechtmatig en dus niet volgens de regels. Een marge van 1 procent aan fouten en onzekerheden is nog acceptabel. Overschrijding is sinds de financiële crisis van 2008 niet meer zo voorgekomen, toen de overheid met vele miljarden de banken en de economie overeind moest houden.

4,3 miljard niet volgens de regels uitgegeven

Het gaat om een bedrag van 9,1 miljard aan verplichtingen waarvan twee derde samenhing met de bestrijding van het virus. Van de uitgaven die al gedaan zijn verliep 4,3 miljard (1,52 procent) niet volgens de regels. De helft daarvan waren uitgaven voor de coronacrisis. Dan ging het bijvoorbeeld om steunregelingen voor bedrijven of voor de economie op Aruba, Curaçao en Sint-Maarten. Van de coronasteun ging ongeveer 22 miljard euro naar bedrijven – het bedrag is grotendeels uitgegeven door het ministerie van sociale zaken.

Er gingen ook zaken wel goed, stelt de Rekenkamer. De repatriëring van duizenden Nederlanders aan het begin van de coronacrisis verliep prima. En ondanks aanhoudende ICT-problemen bij de overheid konden 175.000 ambtenaren van de ene op de andere dag thuiswerken.

Lees ook:
Het parlement maakt steeds dezelfde fouten, vindt de president van de Algemene Rekenkamer

Arno Visser, president van de Algemene Rekenkamer, vindt dat het parlement onvoldoende tijd neemt om voorstellen te beoordelen. Dat leidt tot problemen, zoals de toeslagenaffaire. ‘Het zicht op wie waarvoor verantwoordelijk is, raakt kwijt.’

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden