Boerenprotest

Met de protesterende boeren had Sicco Mansholt wel raad geweten

Sicco Mansholt (links) springt over een slootje bij zijn boerderij in de Wieringermeer in 1956. Beeld Nico Naeff / Nederlands Fotomuseum

De Nederlandse intensieve landbouw kreeg gestalte door landbouwminister Sicco Mansholt. Maar zou hij de actievoerende boeren op het Malieveld hebben gesteund? ‘Hij wilde perspectief voor de sector, maar niet voor alle boeren’, aldus zijn biograaf.

De verzetsman en naoorlogse politicus Sicco Mansholt heeft veel ­gedaan en gezegd, en dat is allemaal opgetekend in de 559 pagina’s tellende biografie die Johan van Merriënboer over hem schreef. Maar er staat ook veel niet in: de woorden die gewoon niet door hem zijn uitgesproken en de daden die hij niet heeft verricht. De mythes, die heeft Van Mer­riënboer zorgvuldig buiten beschouwing ­gelaten.

Toch zijn ze hardnekkig, blijkt ook nu weer in de boerenacties tegen de op handen zijnde stikstofmaatregelen. Op 18 december rollen de tractors weer door de straten, al weet nog niemand waar precies. De actievoerders van de radicale Farmers Defence Force (FDF) schermen dit keer met de Hongerwinter en de politici die daar na de oorlog een einde aan maakten. De Nederlandse boeren kregen toen een in hun ogen bijna goddelijke opdracht om de wereld te voeden en dat doen ze inmiddels ook. Maar kijk nu eens: ze worden tegenwoordig overal in tegengewerkt. Vanwege iets ongrijpbaars als stikstof.

Sicco Mansholt was in die Tweede Wereldoorlog een van oorsprong Groningse boerenzoon die zijn agrarische bedrijf had in de Noord-Hollandse Wieringermeer. En ja, hij maakte als lid van het verzet de Honger­winter mee waarin hij zich met de illegale voedselvoorziening bezighield. “Maar dat Mansholt daar een trauma aan heeft overgehouden en met het uitroepen van ‘Nooit meer honger’ de Nederlandse landbouw heeft hervormd totdat we de tweede voedseltransporteur ter wereld waren, dat is beslist niet waar”, zegt Van Merriënboer die destijds met hem correspondeerde en hem ook bezocht. “Het citaat staat ook niet in de biografie die ik hem over hem schreef, omdat hij het nooit publiekelijk heeft uitgesproken. Mansholt kan het hebben gedacht of in klein comité hebben gezegd, maar het heeft in ieder geval nooit een rol gespeeld in zijn politieke leven.”

Eerder een gevolg dan een motief

Mansholt heeft ook niet vanuit de wereldvraag om voedsel de Nederlandse landbouw hervormd, zegt Van Merriënboer, maar omdat hij een einde wilde maken aan de erbarmelijke omstandigheden op de keuterboerderijtjes. “Na de Tweede Wereldoorlog zagen de arbeiders in de industrie en de werknemers in de dienstensector hun lonen sterk stijgen, terwijl die van de boeren achterbleven. Dáár wilde hij als socialist een einde aan maken.” Dat die modernisering uiteindelijk zou leiden tot het ‘voeden van de wereld’, was dus eerder een gevolg, dat Mansholt pas veel later als ideëel motief zou gebruiken.

De iconische Mansholt blijft een grote rol spelen in het vormgeven van het landbouwbeleid. De naoorlogse minister van landbouw die later de eerste Europese landbouwcommissaris zou worden, is zeer bepalend geweest voor de intensieve landbouw zoals we die nu kennen, en het doodse verkavelde landschap dat daar het resultaat van is. Vaste prijzen en enorme subsidies deden in de ­wederopbouw de productie stijgen tot er melkplassen en boterbergen ontstonden, en met die volstrekt kunstmatige markt kampt Nederland nu nog. Totdat de Raad van State afgelopen jaar oordeelde dat het vanwege de stikstofuitstoot zo niet langer kan. Met enige weemoed wordt er door de boeren naar Mansholt terug gekeken. Hij is in 1995 overleden, maar waar is de nieuwe visionair?

Die is nog niet opgestaan, maar stel, stél dat Mansholt afgelopen maand op het Haagse Malieveld dat podium had gedeeld met minister Carola Schouten (landbouw), wat had hij de boeren dan voorgehouden? “Hij was in ieder geval van dat podium afgestapt en het veld op gelopen, in hoge laarzen en een boerenkloffie aan”, zegt Van Merriënboer. “Want Mansholt wás een boer, in hart en nieren, en zou ook in die gedaante met de boeren in gesprek gaan. Ik denk dat hij op een tractor of een enorme machine zou klimmen, want daar was hij weg van.”

Hij zou zich ook echt om de boeren hebben bekommerd en hun direct vragen naar hun situatie, zegt de biograaf, om vervolgens een redelijke inschatting te maken van hun economische kansen. “Als er zoals nu zwaar weer op komst was, moest die boer misschien wel kiezen voor een andere manier van boeren, of voor samenwerking met collega’s. Wellicht was het beter de boerderij helemaal op te geven, zodat zijn kinderen naar school konden, een betere toekomst tegemoet. Boeren moesten in zijn ogen dezelfde rechten hebben als andere burgers. Hij wilde per se dat er perspectief was voor de sector, maar niet voor alle boeren. En daar was hij ook heel duidelijk in. Als een bedrijf geen toekomst had of slecht werd geleid, was het in zijn ogen volkomen asociaal daar nog gemeenschapsgeld in te steken. Dat geld was immers van iedereen. Hij was absoluut tegen het pompen van subsidie in bedrijven die op sterven na dood zijn.”

Een allesomvattend Europees plan

Maar daar zou de toespraak van Mansholt op die tractor op het Malieveld niet bij blijven, denkt Van Merriënboer. Naast die scheiding tussen rendabele en niet-rendabele bedrijven zou hij ook een grote visie etaleren, een Europese. Precies zoals eurocommissaris Frans Timmermans gisteren deed met zijn ‘Green Deal’. “Een allesomvattend Europees plan zou hij presenteren, dat in samenspraak en met steun van de boerenorganisaties zou worden ontwikkeld. Vervolgens zou dat in Brussel moeten worden gepresenteerd en uitonderhandeld, want in weerwil van de verhalen die worden opgehangen door activistische boeren, wordt het echte landbouwbeleid gemaakt in Brussel, niet in Den Haag, en zeker niet in het provinciehuis te Leeuwarden of Haarlem.” Het vervelende is echter, zegt de biograaf, dat er geen machtige boerenorganisaties meer zijn, en dat ook de huidige minister van landbouw afkomstig is uit een kleine politieke partij. Daarom heeft ze in het kabinet geen machtsbasis, en zeker niet in Europa.

“Mansholt wás een boer, in hart en nieren, en zou ook in die gedaante met de boeren in gesprek gaan.” Beeld ANP

Het protest wat nu nog op tractors door Nederland rijdt, vormt volgens Van Merriënboer een achterhoedegevecht van een boerenstand die het niet zal redden. “Ze laat nog een keer luid van zich horen, en dan is het voorbij. Het protest doet me denken aan verschillende andere boerenopstanden die ook tot niets hebben geleid. Dat begint in de jaren dertig met de beweging Landbouw en Maatschappij, die in de oorlog een NSB-achtige club werd. Ook dat was een strijdbare activistische organisatie van wat kleinere boeren, die zich vermalen voelden door de economische ontwikkelingen. 

Hetzelfde geldt voor de Boerenpartij van boer Koekoek in de jaren vijftig, tegen het machtige Landbouwschap. Daarna kwam Wien van den Brink van de varkenshouders, die zich later bij de Kamerfractie van de LPF aansloot. Het leidde tot niets. En als ik nu de pamfletten van de Farmers Defence Force lees, waarin woorden als ‘Hongerwinter’ en ‘klimaatsalafisten’ voorkomen, dan kan ik me niet aan de indruk onttrekken dat de PVV of Forum voor Democratie heeft meegeschreven – anti-europa-partijen, terwijl juist de boeren zo ontzettend profiteren van de gemeenschappelijke Europese markt. Ze mogen in hun handen knijpen dat juist Mansholt die markt voor hen heeft gecreëerd.”

Mansholt zou nu pleiten voor ‘boeren met de natuur’

Een groot Europees plan dus, met ruimte voor de bedrijven die perspectief hebben, en een alternatief voor de boeren die niet kunnen meekomen. Maar er is volgens Van Merriënboer nog iets anders wat Mansholt zou onderbrengen in zijn geïntegreerde aanpak. Het woord Green Deal dat Timmermans gebruikt, bestond toen nog niet in die betekenis, maar Mansholt was in zijn nadagen erg van de ecologie. Terugkijkend op zijn werkzame leven en het kunstmatige weidse landschap, ontdaan van bomen en heggen, besefte hij dat de landbouw en veeteelt ook ecologisch verantwoord moesten zijn. “Als de balans zoek is en het evenwicht verstoord, schiet een boer zichzelf in de voet. Want dan lukt het produceren niet meer.”

Mansholt zou nu pleiten voor ‘boeren met de natuur’, zegt Van Merriënboer, toekomstgericht, innovatief, ecologisch verantwoord. Maar hij, juist hij, had als Europeaan ook beseft dat dit alleen kan met een hogere muur om het continent heen, om de slechte en goedkope producten tegen te houden. Anders ondermijn je de eigen hang naar ecologische kwaliteit. Die muur is nodig, dat zou zijn stelling zijn, ik weet het zeker.”

Johan van Merriënboer is historicus en jurist. Hij promoveerde in 2006 op zijn ­biografie van Sicco Mansholt en herschreef deze in 2019. Hij heeft gebruik kunnen maken van veel correspondentie met politieke vrienden en ander privé-materiaal. Hij werkt tegenwoordig als ­onderzoeker bij het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis in Nijmegen.

Lees ook:
Frans Timmermans wil alle EU-besluiten onder de klimaatloep houden

Stop deze klimaathysterie, zal de één zeggen. Wat een slappe hap, lang niet ambitieus genoeg, zal een ander vinden. In een politiek verscheurd Europa hoefde Eurocommissaris Frans Timmermans niet te rekenen op staande ovaties toen hij gistermiddag zijn langverwachte ‘Green Deal’ presenteerde.

Wie is wie in de wirwar van boerenprotesten

De agrarische actiegroepen schoten als paddestoelen uit de grond en sloegen vervolgens de handen ineen. Wie zijn ze en wat willen ze?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden