AnalyseBestuurscultuur

Met de door Rutte IV beloofde nieuwe bestuurscultuur wil het nog niet echt vlotten

Minister Hugo de Jonge  na afloop van het debat in de Tweede Kamer over de mondkapjesdeal met Sywert van Lienden. Beeld ANP
Minister Hugo de Jonge na afloop van het debat in de Tweede Kamer over de mondkapjesdeal met Sywert van Lienden.Beeld ANP

Het debat over de mondkapjesdeal werd de eerste grote test voor Rutte IV en de beloofde nieuwe bestuurscultuur. Oude reflexen bleken hardnekkig.

Wendelmoet Boersema

1. Slecht informeren van de Kamer

In voetbaltermen was het een gemiste penalty. In politiek opzicht zakte het vierde kabinet van Mark Rutte voor de eerste grote stresstest van de nieuwe bestuurscultuur. De grootste onvoldoende is voor de informatievoorziening, zoals minister Hugo de Jonge met zijn excuus donderdagavond toegaf.

Na het toeslagenschandaal vorig jaar beloofden betrokkenen beterschap, premier Rutte voorop. Weg met de naar hem genoemde Rutte-doctrine, waarbij het kabinet de lat voor het verstrekken van door Kamerleden gevraagde stukken veel te hoog legde. Voortaan moesten in ieder geval ook de stukken naar de Kamer waaruit blijkt hoe een bewindspersoon tot een bepaald besluit is gekomen.

De nasleep van de mondkapjesdeal laat zien dat dit nog geen automatisme is. Minister De Jonge besloot op het allerlaatst dat zijn WhatsApp-verkeer toch naar de Kamer mocht. Maar de regering hoort tijdig en volledig te leveren wat de Kamer vraagt, zo wreef onder meer GroenLinks-Kamerlid Jesse Klaver hem in. En niet alleen als een bewindspersoon in zwaar weer verkeert.

2. Vertragen van informatie

De betrokkenheid van minister Hugo de Jonge bij de mondkapjesdeal kwam naar boven door een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur door de Volkskrant. Maar net als eerder in de toeslagenaffaire of de kwestie van de militaire steun aan Syrische rebellen, vertraagde de overheid maandenlang de procedures. De rechter moest er begin dit jaar aan te pas komen, maar ook daarna nog bleef het ministerie van volksgezondheid weigeren documenten vrij te geven.

Een andere hardnekkige Haagse gewoonte is uitstel creëren door onderzoek te laten doen. Niemand is tegen grondig onderzoek, maar het politieke effect is dat debatten versplinteren en de kwestie politiek droogvalt. Eerdere kabinetten grossierden erin, vaak in combinatie met het vertragen van Wob-verzoeken. Ook bij de mondkapjesdeal werd al in juni een onderzoek gevraagd aan Deloitte Forensic & Dispute Services, die volgens de eigen website ‘de klant snel en zelfbewust laat reageren op crises’. Maar in de herfst kwam er uitstel, daarna weer tot komende zomer. Volgens minister Helder is het allemaal ‘heel complex’ en bestuderen en verifiëren de consultants van Deloitte ‘5,5 miljoen documenten’. Coalitiepartijen noemden het lopend onderzoek als reden om nog geen eindoordeel over De Jonge te geven.

3. Te grote focus op beeldvorming

In de roerige nasleep van de toeslagenaffaire gaf het kabinet vorig jaar noodgedwongen de notulen uit de ministerraad vrij. Die gaven een zeldzaam inkijkje in de wijze waarop beeldvorming in de media het handelen van een kabinet stuurt. Ook uit het WhatsApp-verkeer rond de mondkapjesdeal blijkt die focus.

Op zich is het logisch dat een kabinet zich iets aantrekt van maatschappelijke druk, zoals de kritiek die Van Lienden bleef spuien op het ministerie. Maar het mag niet de doorslag geven. Onder meer de PVV maakte hier in het debat donderdag een belangrijk punt van. Het belang dat het kabinet aan beeldvorming hecht, lijkt in strijd met andere beslissingen die juist een negatief beeld oproepen. Zoals het langdurig gebruik van privémail door minister De Jonge, in strijd met de regels van het ministerie. Of de woordspelletjes (niet betrokken, wel betrokkenheid bij de deal) die bij de burger vooral onbegrip en afkeer van de politiek oproepen.

4. Gebrek aan dualisme in de Kamer

Oud-informateur Herman Tjeenk-Willink waarschuwde vorig jaar al: dat wat in veertig jaar is gegroeid (de oude bestuurscultuur) is niet in veertig dagen gekeerd. En deze minister van staat zei nog iets: alle spelers in de democratische rechtsstaat moeten hun aandeel leveren aan een nieuwe bestuurscultuur, ook de Tweede Kamer.

Dat leidde al tot aanpassingen. De Tweede Kamer trekt meer tijd uit voor wetsbehandelingen. Ook moest de verhouding tussen parlement en regering dualistischer, dat wil zeggen dat de Kamer echt controleert. Premier Rutte beloofde niet langer in een minicoalitieoverleg op maandag alle plooien vast glad te strijken. De Kamerfracties van de coalitiepartijen zouden zelfstandiger en kritischer moeten opereren.

Ook op dit punt liet het debat donderdag een oude reflex zien. CDA-Kamerlid Joba van den Berg begon haar bijdrage met een loyaliteitsbetuiging aan partijgenoot De Jonge. Er volgden tot woede van de oppositie nauwelijks kritische vragen en nul interrupties tijdens de verdediging van de minister.

Lees ook:

Hugo de Jonge overleeft het debat, maar maakt het zichzelf wel moeilijk

De oppositie gaat niet mee in de uitleg van Hugo de Jonge dat hij ‘niet betrokken’ was bij de mondkapjesdeal met Sywert van Lienden. Voor het onvolledig informeren van de Kamer biedt de minister excuses aan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden