Beeld Trouw

Met alleen wijzen op de wet krijgt het Congres Trump niet in het gareel

Komt er weer een rechtszaak van het Amerikaanse Congres tegen president Trump, nu over zijn omstreden gesprek met de collega van Oekraïne? Of zal het Congres eenvoudigweg de geldkraan dichtdraaien van de Directeur van de Nationale Inlichtingendiensten, tot die er opening van zaken over geeft?

Dat laatste zou wel ironisch zijn. Het draait allemaal om het verhaal dat Donald Trump zijn huidige presidentschap misbruikte om zijn herverkiezing in 2020 te bevorderen. Hij zou miljoenen dollars aan hulp voor Oekraïne hebben opgehouden om te zorgen dat in dat land een corruptieonderzoek naar zijn concurrent Joe Biden en diens zoon Hunter zou worden gestart. En nu overweegt Adam Schiff, de Democratische voorzitter van de commissie voor de inlichtingendiensten van het Huis van Afgevaardigden, hetzelfde drukmiddel in te zetten.

Schiff moet misschien wel. Een klokkenluider heeft een klacht ingediend die naar verluidt over Trumps contacten met Oekraïne gaat. Volgens de wet zou die klacht aan het Congres moeten worden doorgegeven, maar de directeur van de nationale inlichtingendiensten, nog maar kort geleden door Trump aangesteld, weigert dat.

En die heeft daar ook weer wettelijke argumenten voor. Hij zegt dat hij advies heeft gevraagd aan het ministerie van justitie en te horen heeft gekregen dat in dit speciale geval doorgeven niet hoeft. En volgens de wet is zo’n oordeel van het ministerie van justitie voor een ambtenaar het begin en het einde van het verhaal.

Amerika mag het ‘land van de vrijen’ zijn, zoals het volkslied zegt, maar ze zijn enorm ingesteld op wetten en regels. ‘Er zou een wet tegen moeten zijn’ is een staande uitdrukking voor iets wat je niet bevalt. En in de auto merk je dat naar de indruk van wegbeheerders ‘het is de wet’ een betere stimulans is om je autogordel om te doen dan ‘het is veiliger’.

De wet lijkt steeds meer een dode letter te worden

Maar in de relatie tussen president Trump en het Congres lijkt de wet steeds meer een dode letter geworden. Toen de Democraten vorig jaar de meerderheid veroverden in het Huis van Afgevaardigden, wreven ze zich in de handen: nu hadden ze de leiding van allerlei commissies, en die konden ze onderzoeken laten doen naar het volgens hen corrupte doen en laten van allerlei ministeries en medewerkers van Trump. En via hen naar de daden van de president zelf. Met aan het eind van de rit, zo hoopten althans velen in de fractie, een officiële afzettingsprocedure.

Maar met die onderzoeken schiet het niet erg op.

Eerst wachtten de Democraten op speciaal aanklager Robert Mueller, die onderzoek deed naar de Russische invloed op de verkiezingen van 2016, en eventuele pogingen van Trump om die in de doofpot te stoppen. Mueller kwam in april dit jaar met een vlees-noch-vis rapport: Trump en zijn campagne spanden niet samen met de Russen, Trump heeft vele dingen gedaan die het onderzoek belemmerden, maar Trump kon niet officieel worden aangeklaagd, want het ministerie van Justitie denkt dat aanklagers dat bij een president niet mogen doen.

Op basis daarvan zou het Congres zelf Trump eventueel toch kunnen afzetten. Want voor ‘impeachment’ is het niet nodig dat de president een in het wetboek van strafrecht voorkomend misdrijf heeft gepleegd. Maar de Democraten durfden dat tot nu toe nog niet aan. In plaats daarvan gaan ze door met onderzoeken, ook naar andere daden van Trump.

Voor dat soort exercities zijn zijn documenten nodig, en getuigenissen. Maar die komen niet. Medewerkers van het Witte Huis krijgen de opdracht geen gehoor te geven aan commissies die hen oproepen, met als argument dat hun gesprekken met de president vertrouwelijk mogen blijven. Ex-medewerkers krijgen die opdracht ook, en houden zich er doorgaans aan. Of ze komen wel, maar geven op veel vragen geen antwoord. Het extreemste geval was dat van Corey Lewandowski, die adviseur is geweest van presidentskandidaat Trump, maar nooit ambtenaar in het Witte Huis. Ook hij beriep zich afgelopen week tijdens een verhit openbaar verhoor op zijn recht, alles geheim te houden wat hij met Trump besprak toen die president was.

Is lekken aan een commissie wel echt lekken?

Ook in het geval van de klokkenluidersklacht speelt dat argument. Al is het wel een zwak argument, want het Congres vraagt niet om openbaarmaking van die klacht, maar om het overdragen van de informatie aan de commissie voor de inlichtingendiensten, die inzicht heeft in de meeste gevoelige materie en waaruit zelden of nooit iets gelekt wordt.

De zaak zit nu zo vast, dat in de Amerikaanse media wordt gespeculeerd of de klokkenluider, of de inspecteur-generaal van de inlichtingendiensten die de klacht in eerste instantie beoordeelde en aan de directeur van de inlichtingendiensten gaf, zelf ermee naar de commissie mogen stappen. Zijn ze dan strafbaar, of is lekken aan een commissie die tot geheimhouding verplicht is, geen echt lekken? Nee, denken de meeste juristen. Ontslag is dan wel te verwachten, maar dan gewoon op basis van het schenden van hun arbeidscontract.

Maar met al dat getuur naar wettelijke regels moet het maar afgelopen zijn, schrijft columnist Renato Mariotti van Politico. Hij moet bijvoorbeeld ook niets hebben van overpeinzingen of de actie die Trump zou hebben gepleegd nu afpersing of omkoping was. Daar speel je precies Trump mee in de kaart, vindt deze oud-aanklager. Want het is misschien wel geen van beide, en voor je het weet overtuigt Trump zijn aanhang daarmee dat er dus weer eens niets aan de hand is, net zoals hij dat na het uitkomen van het rapport van Robert Mueller met succes deed.

De Democraten, vindt Mariotti, moeten niet de nadruk leggen op strafbaarheid, maar op disfunctioneren. Als Trump deed waarvan hij werd beschuldigd, is dat een aanfluiting voor een president, en een schending van de plechtige eed die hij bij zijn aantreden aflegde. En wat Mariotti betreft ligt de remedie daartegen niet bij de rechter, maar bij het Congres. Dat heeft in de Grondwet precies daarvoor het instrument afzetting toebedeeld gekregen.

Ernstiger dan alle vorige weigeringen

En bij dat Congres, althans bij het door de Democraten beheerste Huis van Afgevaardigden, begint dat besef steeds meer door te dringen. Inmiddels zijn 137 van de 235 Democraten in dat huis voor ‘impeachment’, een meerderheid dus van de fractie, maar nog niet van de 435 leden van het hele huis.

De leiding van de Democraten is nog niet zo ver, vooral omdat de Senaat, met een Republikeinse meerderheid, het proces kan en zal stoppen.

Maar ook in de Democratische top lijkt iets te schuiven. Volgens Adam Schiff, een belangrijke steunpilaar van fractieleider Nancy Pelosi, maar dus ook degene die achter de klacht van de klokkenluider aan zit, is Trumps laatste weigering om toezicht van het Congres te accepteren weer ernstiger dan alle vorige. In een interview met nieuwszender CNN zei hij zondag: “We zijn misschien de Rubicon overgestoken.”

Bewust of onbewust maakte hij daarmee een historisch beladen vergelijking. In de tijd van de Romeinse Republiek was de Rubicon, een rivier in Noord-Italië de uiterste grens voor Romeinse legerleiders als ze Rome naderden. Dichterbij mochten ze niet komen, althans niet aan het hoofd van hun troepen. Julius Caesar deed dat in 49 v. Chr. wel en gaf daarmee het startsein voor een machtsovername.

Lees ook:

‘Trump zette Oekraïne onder druk om corruptie rivaal Joe Biden te onderzoeken’

De Amerikaanse president zou het staatshoofd van een ander land hebben geprest hem te helpen bij zijn herverkiezing. Dat had moeten gebeuren door de reputatie aan te tasten van Trumps meest geduchte tegenstander bij de komende verkiezingen: Joe Biden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden