null

InterviewInterim-partijvoorzitter

Marnix van Rij gaat de rust in het CDA terugbrengen. ‘Het is niet waar dat Omtzigt de formatie gijzelt’

Beeld Werry Crone

Marnix van Rij kwam in april terug uit de Cariben, omdat zijn partij hem riep. Nu is hij interim-voorzitter en moet hij de rust terugbrengen in het CDA. De leden zijn bezorgd, zegt hij. ‘Als je de verkiezingen verliest, volgt er een periode waarin de wonden worden gelikt. Maar je moet door.’

Marnix van Rij (60) verbleef anderhalf jaar in de Cariben, ver weg van de Haagse hectiek. Op ruim zevenduizend kilometer afstand van het Binnenhof hielp de CDA’er als regeringscommissaris het bestuur in de gemeente Sint-Eustatius herstellen. Het Nederlandse eiland verdronk in schulden, als gevolg van wanbeleid van lokale politici.

Van Rij weet heel goed wat een crisis is.

Begin april landde hij op Schiphol, nadat het CDA, de partij waar hij sinds 1984 aan verbonden is, een dringend beroep op hem deed. Van Rij moet als interim-voorzitter de rust terugbrengen en de vereniging weer op de rails krijgen. De christen-democraten hebben een buitengewoon turbulent jaar achter de rug, met een mislukte leiderschapswissel, verloren verkiezingen en grote consternatie rond Kamerlid Pieter Omtzigt.

Van Rij zit er ontspannen bij. “Als je de verkiezingen verliest is er teleurstelling en ga je door een periode waarin de wonden worden gelikt”, zegt hij. “Maar je moet door. Ik merkte aan de ene kant dat ik veel aanmoediging kreeg, maar mensen keken mij ook meewarig aan: waar begin je aan? Het is nu, na acht weken, al een stuk rustiger en er is weer hoop.”

U bent de afgelopen weken diep de partij ingetrokken, spreekt letterlijk met iedereen. Wat hoorde u?

“Veel bezorgdheid. We haalden vijftien zetels en hadden er veel meer verwacht. Wat betekent dat voor de gemeenteraadsverkiezingen volgend jaar? Krijgt de partij zich tijdig op de rails? Het CDA is de grootste lokale partij, met 1367 raadsleden en 246 wethouders. De vraag leeft waar het CDA precies voor staat. En dat begrijp ik.

“We hebben in korte tijd zes documenten gepresenteerd: het visierapport Zij aan Zij, het verkiezingsprogramma en de doorrekening ervan, het boek van Omtzigt, een plan van Wopke Hoekstra voor het herstel van de economie en een boekje van Ferd Grapperhaus. Schrijven kunnen we. Maar de kiezer denkt: wat is nou de boodschap van het CDA? En wat zijn z’n oplossingen?

“Er moet een nieuwe verhaallijn komen op onze kernthema’s. En daarvoor moeten fractie, het wetenschappelijk instituut en de partij gelijk optrekken. Maandagavond wordt in de verenigingsraad oud-topambtenaar Richard van Zwol aangesteld, om dit verhaal te schrijven in pakweg vijftien pagina’s. Want we willen een toekomstgericht beleid voor de generaties na ons. Een eerlijke economie, een veilige samenleving en vooral een betrouwbare en dienstbare overheid. De kiezer beloont onze waarden en normen. Maar dat zijn niet de belangrijkste thema’s die de mensen bezighouden. Die gaan over zorg, economie, sociale samenhang én het klimaatbeleid. De kiezers associëren ons hier niet mee en dat vertaalt zich dus in vijftien Kamerzetels.”

“Deze coronatijd biedt ons enorme kansen. Wij staan voor een heel andere maatschappij dan de liberalen. VVD en D66 gaan uit van het individu, terwijl de pandemie juist laat zien dat er grote behoefte is aan saamhorigheid. Dat heb ik op Sint-Eustatius geleerd. De bevolking is arm, slecht behuisd en de zorg is ontoereikend. Maar als ik zie hoe die bevolking omgaat met deze pandemie, heb ik alleen maar respect. De geledingen sluiten zich, er is saamhorigheid. Ik denk dat die gemeenschapszin nu ook veel meer in de Nederlandse samenleving wordt gevoeld. Dat mensen er voor mensen zijn. En dat is het CDA-verhaal.”

Toch is het frappant dat ondanks de covid-crisis en de roep om meer gemeenschapszin, twee liberale partijen de verkiezingen wonnen.

“Ja, zeker. Bij de VVD zie je het Rutte-effect, de premier in crisistijd. Maar wij moeten kijken naar 2030 en niet naar de liberalen. Ons concentreren op ons eigen verhaal. Als dat op orde is, kun je weer een factor van betekenis worden.”

Hoe verhoudt dit nieuwe visiedocument zich tot de formatie die nu bezig is?

“De formatie wacht niet op het denkproces in het CDA. De fractie is ook zelf strategische lijnen aan het uitzetten. Ik probeer alle sporen gelijk te laten oplopen. De fractie, de partij en het wetenschappelijk instituut. De linkerhand moet weten wat de rechterhand doet. Want ook dat trof ik aan, dat er binnen het CDA stevig langs elkaar heen werd gewerkt. Mijn taak is om met ieder lid in gesprek te gaan. Daar ben ik de hele dag mee bezig. En ik probeer ervoor te zorgen dat wij op een fatsoenlijke manier met elkaar omgaan.”

Dat kon ook iets beter, hè?

“De Engelsen zouden zeggen: there is room for improvement.”

U was nauwelijks begonnen als interim-voorzitter of u ontving een brief van het CDA in Heerlen en twintig andere afdelingen, waarin stond dat de partij niet meer met Mark Rutte moet regeren.

“Ik heb direct geantwoord: wij nemen uw zorgen serieus. Maar praten over regeren met Rutte is nu niet aan de orde. Ik ben naar Heerlen afgereisd en heb uitgelegd dat een vreemd standpunt te vinden. De CDA-fractie heeft met D66 een motie van afkeuring ingediend tegen de politiek leider van de VVD, omdat die meende een politiek oordeel te moeten hebben over Pieter Omtzigt. Het is niet consequent dat wij dan ook een mening geven over de politiek leider van die partij. Daar gaan we niet over. Dan meten we zelf met twee maten.”

Het geeft wel aan dat er grote zorgen zijn over samenwerking met Rutte. Wat zijn de voorwaarden voor het CDA om met deze VVD-leider verder te gaan?

“Ik ga op niets vooruit lopen. Informateur Mariëtte Hamer is net begonnen. Zij komt met een advies naar de Kamer en dan zien we verder. Het primaat ligt bij de Tweede Kamerfractie, die wordt vertegenwoordigd door de politiek leider.”

Pieter Omtzigt heeft zich formeel ziek gemeld. Hoe zorgt het CDA ervoor dat zijn boodschap in de formatie niet verloren gaat?

“Ik ken Pieter al heel lang. Ik heb hem in 2000 mogen ontdekken op een grote partijbijeenkomst in Nijverdal. We hebben al die jaren contact gehouden. Pieter is iemand die de spade wat dieper zet dan het gemiddelde Kamerlid. Hij heeft zijn belangrijkste punten over het versterken van de rechtsstaat en het nieuwe sociaal contract op ons verzoek nog eens op papier gezet.

null Beeld Werry Crone
Beeld Werry Crone

“Sommige onderdelen zijn al vastgelegd, in aangenomen moties en amendementen of in ons verkiezingsprogramma. Enkele voorstellen zijn nieuw, zoals het volgen van Europese wetgeving wanneer het potentieel grote impact heeft voor Nederland.

“Zijn boodschap weegt heel zwaar voor ons en zal, mocht het CDA aan de onderhandelingstafel komen, ook zo worden behandeld.”

U zult de komende maanden toch af en toe even ruggespraak willen hebben met Omtzigt. Hoe doet u dat?

“Hebt u er maar vertrouwen in dat dit goed gaat.” Van Rij knipoogt.

VVD-prominent Henk Kamp stelde dat het CDA snel helderheid moet verschaffen over regeringsdeelname. U heeft grote moeite met die uitspraak. Waarom?

“Ja, dat heeft u goed begrepen. Voor mij staat primair de mens voorop. Dat geldt ook voor Harry van der Molen, ons andere Tweede Kamerlid dat met een burn-out thuis zit. Ik heb van heel dichtbij meegemaakt wat zoiets doet met iemand. Het is echt ongepast om dat soort druk uit te oefenen. Zeker als het gaat om Omtzigt die toch al in het middelpunt van de belangstelling staat.”

Die druk komt ook van anonieme CDA’ers.

“Dan zeg ik: namen en rugnummers. Ik kan hier niets mee. Ik weet dat het niet waar is dat Pieter de formatie gijzelt. Wie gijzelt nu eigenlijk wie? Dan kan ik nog wel een paar andere theorieën bedenken, maar die houd ik voor me.”

In hoeverre heeft u zich bemoeid met het bestuur in Noord-Brabant?

“Ik word goed van de straat gehouden. Eerst Limburg, toen Brabant. Na de breuk met Forum voor Democratie heb ik een duidelijk signaal afgegeven. Het is onvermijdelijk en verstandig dat het CDA Brabant die samenwerking heeft opgezegd.”

Uw voorganger zat op de lijn ‘Brabant is Brabant en landelijk is landelijk’. Maar het straalt toch af op de hele partij wat daar gebeurt?

“Dat klopt. Maar je kunt niet vanuit het landelijk bureau zeggen: ik bepaal wat er gebeurt in die of die provincie. Het kan ook niet zo zijn dat je je hoofd omdraait als daar iets heftigs gebeurt.”

Thierry Baudet zorgt continu voor ophef en verontwaardiging.

“Luister, de partijtop is heel duidelijk. Wij willen landelijk niet samenwerken met PVV en Forum. Om een metafoor neer te zetten: het CDA is een echte middenpartij. In het midden horen wij thuis. Het CDA is kleiner geworden, maar de gematigde kiezer heeft nog steeds een heel groot aandeel. Er zijn nu bewegingen en partijen die mensen uitsluiten in de samenleving. Dan hoor je niet in het midden thuis. Daarom heeft het CDA een duidelijk hek gezet. Omdat het mens- en maatschappijbeeld van Forum en de PVV haaks staat op het onze.”

Waarom geldt dat standpunt dan niet voor de provincie?

“U hoort mij toch spreken nu? Duidelijker kan ik het niet zeggen. Maar je moet ieder in zijn rol laten. Als landelijk partijvoorzitter kun je niet aan de politiek leider in Brabant vertellen wat hij moet doen. Maar het kan ook niet zo zijn dat de landelijk CDA-leider uit de krant moet lezen wat er in Brabant gebeurt.”

Het probleem van de vele eilandjes?

“Ja, dan is de samenhang weg. Dan weet de kiezer niet meer waar de partij precies voor staat.”

Dave Ensberg legde onlangs in deze krant uit waarom hij zijn CDA-lidmaatschap heeft opgezegd. Hij had sterk het gevoel dat ‘Den Haag’ zijn eigen gang ging en dat er weinig ruimte meer is voor moslims, hindoes en migranten.

“Het is heel jammer dat hij dat heeft gedaan, maar ik respecteer dat. We blijven wel in gesprek. Ik heb in 2000 het centrum voor religie, politiek en zingeving opgezet, geïnspireerd door het boek van Karen Armstrong over wereldreligies. Wij moeten kijken naar de veranderingen in de Nederlandse samenleving. Dat meer mensen een ander geloof aanhangen en dat het CDA bij uitstek met hen de dialoog moet aangaan. Op de eerste bijeenkomst kwamen toen al 150-250 niet-leden. Maar met mijn vertrek als voorzitter is dat een stille dood gestorven.”

Moet dat weer worden opgepakt?

“In het visiedocument Zij aan Zij wordt nadrukkelijk over de inclusieve samenleving gesproken. Het midden is nog steeds groot, maar wij zijn klein geworden. We zijn in gesprek met het netwerk diversiteit, met moslims en hindoes binnen het CDA. Er moet ruimte zijn voor zowel CDA’ers die zich verbonden voelen met de christelijk-sociale koers als voor mensen die zich conservatief noemen. Dat doet onze Duitse zusterpartij ook. Laat ik het zo zeggen: dit pand waar wij nu zitten heeft vele kamers. Een aantal daarvan staat leeg, die moeten weer worden gevuld.”

De eigen analyses over de toekomst van het CDA zijn niet zo positief. De partij heeft te weinig aantrekkingskracht op jongeren en in de grote steden. De partij is verouderd. Is dat ook onderdeel van de opdracht, de partij in een modern jasje steken?

“Ja en dat bepaalt de keuze voor welke thema’s we gaan. Ik ben echt heel optimistisch. We hebben jonge fractievoorzitters, wethouders en jonge burgemeesters. Het barst van het jong talent. Dat zijn de stoottroepen van het CDA. Dat wil niet zeggen dat ik 60-plussers afschrijf, ik ben er zelf ook een. Maar die zijn nu oververtegenwoordigd.

“In de jaren tachtig zei VVD-prominent Ed Nijpels: van iedere drie mensen die doodgaan, is er een van het CDA. Sindsdien gaat het de ene keer goed, dan weer minder met het CDA. Wij hebben het volledig in ons om veel meer zetels te halen. En zeker met zo’n zeer getalenteerde politiek leider, die van een buitengewone klasse is en meer politiek leven voor zich heeft dan achter zich. Dit in tegenstelling tot Rutte, die heeft toch echt meer politieke geschiedenis dan politieke toekomst.”

Lees ook:

Waarom Dave Ensberg het CDA verlaat: ‘De campagneslogan stond symbool voor de inhoudelijke leegte’

Dave Ensberg voelt zich christendemocraat in hart en nieren. Toch wil hij geen lid van het CDA meer zijn. De partij is rechts-conservatief, christelijke kernwaarden zijn volgens hem niet meer leidend. ‘Ik ben moegestreden’, zegt hij.

Bestuurscrisis in Noord-Brabant: weer nieuwe coalitie gezocht

De veelbesproken samenwerking tussen VVD, CDA, Lokaal Brabant en Forum voor Democratie in Noord-Brabant is dan toch geklapt. Voor de derde keer in twee jaar tijd moeten de Statenfracties een nieuwe coalitie zien te smeden.

CDA-voorzitter Rutger Ploum treedt af na dramatische campagne

De verkiezingsuitslag heeft een eerste politiek slachtoffer geëist. CDA-partijvoorzitter Rutger Ploum treedt af. Hij zegt dat hij ‘eindverantwoordelijk’ is voor de rommelige CDA-campagne en de aanloop daarnaartoe.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden