null Beeld Chuang Ming Ong
Beeld Chuang Ming Ong

SerieMark Rutte

Mark Rutte in de EU: Van krentenweger tot zwaargewicht

Premier Mark Rutte is inmiddels één van de invloedrijkste leiders in Europa. Hoe is dat zo gekomen? In drie afleveringen staat Trouw stil bij Rutte als langstzittende premier. Vandaag: de Europese loopbaan.

Christoph Schmidt

Mark Rutte is 43 lentes jong, en precies veertien dagen premier van Nederland, als hij op 28 oktober 2010 Brussel wordt binnengereden voor zijn allereerste Europese top. Dat zijn dienstwagen vanaf Hazeldonk een Belgische politie-escorte krijgt, zal hij tot op de dag van vandaag overdreven poeha vinden.

“Ik ben net begonnen, maar heb er wel zin in”, zegt hij aan het einde van zijn eerste Brusselse verplichting, het traditionele praatje met de pers bij aankomst. Met een mengeling van ontzag en bravoure knikt hij omhoog, naar dat ‘enorme gebouw’ waar hij de komende jaren nog zoveel crisisuren zal doorbrengen.

Scherp op de centen

Al bij zijn eerste EU-top springt hij op een rijdende trein met onbekende bestemming: de eurocrisis. Meteen maakt Brussel kennis met de Mark Rutte zoals zijn Europese partners hem het hele decennium nog zo vaak zullen tegenkomen: scherp op de centen.

“We hebben die ellende in Griekenland gehad”, zegt de gloednieuwe VVD-premier, in de (te) optimistische veronderstelling dat die Griekse rampspoed verleden tijd is. “Hoe ga je het in de toekomst zo organiseren dat landen zo veel mogelijk zelf verantwoordelijk zijn voor het opruimen van hun rommel?”

Zeggen waar het op staat, andere landen de maat nemend, ‘afspraak is afspraak’, hier en daar een knipoog – al vanaf dag één weet de rest van Europa wie Mark Rutte is. What you see is what you get.

Veranderde visie op Europa

Scherp op de centen zal hij blijven. Toch is er in de bijna twaalf jaar dat de VVD-leider minister-president is wel degelijk sprake van een ontwikkeling. Gaandeweg verandert Rutte’s visie op Europa.

Bij zijn debuut in 2010 draait alles nog om de economie. Griekenland en Ierland, en later ook Portugal, Cyprus en Spanje moeten gered, de euro gestut. Randen van afgronden komen vaak in zicht op Europese toppen. Dat Rutte en zijn collega’s zich ooit zorgen moeten gaan maken over zoiets als de rechtsstaat, migratie of oorlogsagressie van Rusland, dat lijkt twaalf jaar geleden allemaal ondenkbaar. Eigen euro eerst, is het motto.

Dat economische thema sluit naadloos aan bij Rutte’s Europa-visie. De EU is in die VVD-visie vooral een aantrekkelijke markt voor Nederlandse bedrijven. Verder geen gedoe met blauwe vlaggetjes, Beethovens Ode an die Freude of gezwollen taal over een ‘steeds hechtere unie’.

‘Markt, markt, markt’, zo definieert hij in zijn beginjaren de toegevoegde waarde van Europese samenwerking.

Geschamper

Daar hoort soms ook enig geschamper bij over de Brusselse instituties. De premier zet toenmalig EU-commissievoorzitter en raspoliticus Jean-Claude Juncker (bijna negentien jaar premier) op z’n plaats als niets meer dan de ‘hoogste ambtenaar’ van de EU. Pak aan.

Het Europees Parlement is een ‘feestcommissie op zoek naar een feest’. Begin 2019 noemt hij de Europese verkiezingen ‘niet zo relevant’. In 2020 blijkt Rutte opeens wel respect te hebben voor dat parlement, als die volksvertegenwoordiging aanscherpingen van de rechtsstaat-voorwaarden bij de EU-begroting voor elkaar moet zien te boksen.

Premier Rutte tijdens de EU-top van eind juni in Brussel. Op de voorgrond voorzitter Charles Michel van de Europese Raad (met bril) en de Hongaarse premier Viktor Orbán.  Beeld ANP
Premier Rutte tijdens de EU-top van eind juni in Brussel. Op de voorgrond voorzitter Charles Michel van de Europese Raad (met bril) en de Hongaarse premier Viktor Orbán.Beeld ANP

Het Europese profiel van Rutte hangt logischerwijs steeds af van de politieke kleur van de coalities die hij in Brussel moet vertegenwoordigen. Rutte I (2010-2012, VVD-CDA) wordt gedoogd door de PVV van Geert Wilders. Bij dat kabinet ‘waar rechts Nederland zijn vingers bij aflikt’ (dixit Rutte) past een sterk eurokritische opstelling. Anders is dat bij Rutte II (met de PvdA) en bij Rutte III en IV, allebei met D66. Dan is de premier in Brussel een voorvechter van een ambitieus klimaatbeleid.

Plechtstatige toespraken

Het imago van een zuinige, eurokritische, puur op economische belangen gerichte premier die overal ‘nee’ tegen zegt, probeert hij te ontkrachten in een reeks plechtstatige Europa-toespraken in het buitenland, vrij kort na elkaar: Berlijn (maart 2018), Straatsburg (juni 2018) en Zürich (februari 2019). Ze zijn van na de grote brexit-schok van 2016, als Nederland zich met wisselend succes op de juiste plek probeert te manoeuvreren in een nieuw Europees krachtenveld.

In Berlijn klinkt nog overwegend de ‘oude’ Rutte door. Maar in Straatsburg horen we iets nieuws. “Ik moet zeggen dat mijn persoonlijke mening over het belang van de EU zich door de jaren heen heeft ontwikkeld”, zegt hij in het Europees Parlement. Zeker, die interne markt blijft cruciaal. “Maar het is minstens zo belangrijk dat de EU veiligheid, stabiliteit en de rechtsstaat waarborgt. Louter het feit dat we samenwerken, dat we zijn ingebed in deze Unie, maakt ons sterker, veiliger en efficiënter. Ik ben de Unie in toenemende mate in dat licht gaan zien.”

Komt Rutte hier uit de kast als eurofiel? Valt mee, want op enig gewapper met die blauwe vlag met gele sterretjes kunnen we hem nog steeds niet betrappen. Dat blijkt in 2020 vooral uit de vele Europese corona-crisisvergaderingen per beeldverbinding. Op alle tegeltjes op dat grote scherm vol miniatuur-hotemetoten zien we achter elke regeringsleider een EU-vlag staan. Alleen op het Nederlandse schermpje niet. Rutte heeft als achtergrond een wat fletse foto van zijn Torentje en de Hofvijver. Verder niets. “Met die vlag heb ik nooit wat gehad”, laat hij zich eens ontvallen.

Realpolitiek als gereedschap

Het is vooral met zijn Churchill-lezing in Zürich op 13 februari 2019 dat Rutte zich nadrukkelijk profileert als verantwoordelijke Europeaan in spannende tijden. Iemand die – ongebruikelijk voor een leider van een klein land – binnen Europa zelfs de handschoen oppakt. Het vertrek van de Britten heeft Nederland dan ook een stuk minder klein gemaakt.

Tijdens zijn Zürich-lezing kan niemand bevroeden dat Rusland ruim drie jaar later Oekraïne zal binnenvallen, maar sommige voorbodes van grote geopolitieke onrust zijn er al, en niet alleen vanuit Moskou. Rutte’s hoofdboodschap in Zürich: De EU moet minder naïef zijn. “Macht is geen vies woord. Realpolitik moet een essentieel onderdeel zijn van de gereedschapskist van Europa’s buitenlandbeleid”, stelt hij.

“We zijn getuige geweest van een nieuwe fase, waarin harde macht de overhand lijkt te krijgen over zachte macht.” In dat spel, dat presidenten als Poetin (Rusland), Erdogan (Turkije) en destijds ook Trump (Verenigde Staten) zo goed beheersen, moet Europa als een straatvechter meeknokken, aldus Rutte. “In meer dan acht jaar in het ambt ben ik persoonlijk tot de conclusie gekomen dat af en toe de taal van de straat spreken ook een vorm van wijsheid is.”

Is iets van deze stoere woorden terug te zien in zijn beleid? Niet dagelijks, maar drie jaar eerder hebben we de eerste contouren gezien van de Europese ‘coming of age’ van de VVD-premier.

Migratieakkoord met Turkije

Nederland is het eerste halfjaar van 2016 EU-voorzitter. Hoewel een regeringsleider van een voorzittersland vooral een symbolische functie vervult (de Europese Raad heeft immers een vaste voorzitter, destijds Donald Tusk), denkt Rutte daar anders over. Hij wil hoogstpersoonlijk zijn stempel drukken op een oplossing voor de migratiecrisis die de EU sinds de zomer van 2015 in de greep houdt.

Dus slaat de premier aan het bellen en onderhandelen, vooral met Turkije, dat een doorgangsland is voor de honderdduizenden migranten. Samen met de Duitse bondskanselier Merkel bereikt hij in maart 2016 een doorbraak in een ontmoeting met de Turkse premier Davutoglu, in de Turkse ambassade in Brussel. De omstreden ‘Turkije-deal’ is geboren.

‘EU-president’ Tusk is verbolgen dat hij er niet in is gekend. Verder vindt iedereen het prachtig, ook al geldt die tevredenheid vooral het resultaat (de migratiecrisis is ten einde) en niet de echte inhoud. De kern van de afspraak (voor elke irreguliere migrant die Turkije tegenhoudt, neemt de EU een erkende Syrische vluchteling over van Turkije) komt immers nooit van de grond. Hoe dan ook is Rutte’s naam als resultatenboeker in Europa gevestigd.

Dat de regering-Erdogan niet de allerzuiverste partner is om zulke belangrijke, aan mensenrechten rakende akkoorden mee te sluiten, doet er in Rutte’s ogen niet zo veel toe. “Soms moet je dansen met wie er op de dansvloer is”, zal hij daar later over zeggen in zijn Zürich-speech van 2019.

‘Mr. No’ op bezoek bij Trump

Een ander moment van internationale faam komt in juli van dat jaar, als Rutte de Amerikaanse president Trump bezoekt in het Witte Huis. De zelfverzekerdheid spat ervan af, in schril contrast met de ietwat sullige indruk die zijn voorganger Jan Peter Balkenende achterlaat bij zijn bezoek aan Washington in 2003.

Trump heeft een handelsoorlog ontketend met de EU. Gezeten naast de relaxte Rutte zegt de Amerikaanse president: “Als we het kunnen oplossen, is dat positief, maar zo niet, is dat ook positief”, waarop Rutte hem ad rem en glimlachend onderbreekt met “Nee! Dat is niet positief.” Het fragment gaat de wereld over. Eindelijk durft iemand het op te nemen tegen die bullebak, eindelijk valt een ‘Nee’ van de beruchte Nederlandse ‘Mr. No’ een keer in goede aarde.

Niet dat de VVD-leider een onbedwingbare behoefte heeft om aardig gevonden te worden. In 2020 is hij weer de ouderwetse, krentenwegende Rutte, tijdens de onderhandelingen in Brussel over een nieuwe EU-begroting. In februari strijkt hij al zijn Europese collega’s tegen de haren in met zijn mededeling vooraf dat er met hem niet te onderhandelen valt over méér geld voor de EU. Wat gaat hij dan in vredesnaam doen tijdens die top? “Ik heb de nieuwste biografie van Frédéric Chopin meegenomen. Ik wacht rustig af of het een beetje onze kant op komt.”

Aanvoerder ‘vrekkige vier’

Groot is de verbolgenheid over deze arrogantie. De top mislukt. In de zomer volgt een nieuwe poging. Ook daar is Rutte namens Nederland de onverzettelijke aanvoerder van de ‘vrekkige vier’, het handvol landen dat de begroting – inmiddels aangevuld met een uniek corona-herstelfonds – zo laag mogelijk wil houden. Mede daardoor duurt de top vier dagen en vier nachten, met een moeizaam compromis als uitkomst.

Bij de andere regeringsleiders komt het stoom soms uit de oren over die Hollandse zuinigheid. “U bent misschien even held in uw eigen land, maar straks houden alle Europese burgers u verantwoordelijk”, schijnt de Italiaanse premier Giuseppe Conte zijn Nederlandse collega te hebben toegebeten. Ook de Hongaarse ambtgenoot Viktor Orbán haalt hem door het slijk, vanwege diens gehamer op rechtsstatelijke voorwaarden. “Die Nederlandse man is de echte verantwoordelijke voor de hele puinhoop waarin we zitten.”

null Beeld Chuang Ming Ong
Beeld Chuang Ming Ong

Het kan Rutte niet zoveel schelen. Je zit daar niet rond de tafel om vrienden te worden, onderstreept hij. “We komen niet bij elkaar op de verjaardag. Door slaapgebrek kan iemand wel eens een keer uit de slof schieten, maar dan gaan we die slof weer aanreiken.”

Het is deze no-nonsense-uitstraling die, als iedereen de sloffen weer aan heeft, uiteindelijk toch respect afdwingt. Ze weten allemaal wat ze aan Rutte hebben. Hij is een open boek.

Rutte noemt Orbán ‘schaamteloos’

Sinds het vertrek van Merkel moet Rutte alleen Orbán nog voor zich dulden als meest ervaren lid van de Europese Raad. Maar als de overige leden moesten kiezen met wie ze het liefste zaken doen, Orbán of Rutte, dan wisten ze het wel.

In juni 2021 knettert het opnieuw tussen die twee, als Rutte fel uithaalt naar de Hongaarse wetsvoorstellen waarin 18-minners de toegang wordt ontzegd tot seksuele voorlichting die afwijkt van de hetero-norm. Rutte noemt Orbán ‘schaamteloos’ en zegt dat Hongarije niets te zoeken heeft in de EU als het land dit soort anti-LGBTI-wetten doorvoert. Dat is toch echt een andere Rutte dan de krentenweger uit 2010. De EU gaat hem ook als waardengemeenschap aan het hart.

Vooral de laatste tijd lijkt Rutte zich meer bewust van de druk die op hem ligt als senior Europees leider. Dat vloeit ook voort uit het coalitieakkoord van Rutte IV, dat – onder druk van verkiezingswinnaar D66 – op internationaal terrein ambitieuzer is dan alle Rutte-kabinetten daarvoor. (“Nederland neemt een leidende rol om de EU slagvaardiger, economisch sterker, groener en veiliger te maken.”)

Rutte steekt z'n nek uit bij de Navo

Maar ook in Navo-verband steekt Rutte meer zijn nek uit, zeker sinds de Russische invasie van Oekraïne. Op de Navo-top van eind juni in Madrid dringt de premier er bij iedereen op aan om méér zware wapens naar Oekraïne te sturen. In een onderonsje met zijn Britse ambtgenoot Boris Johnson drukt hij hem naar eigen zeggen op het hart om meer diplomatiek gewicht in de schaal te leggen om weifelende landen daartoe te bewegen.

Een gepokte en gemazelde Nederlandse premier die van een wankelende premier van het Verenigd Koninkrijk (intussen roemloos op weg naar de uitgang) eist dat die beter zijn best doet op het vlak van de internationale diplomatie – het zijn bijzondere tijden.

Een terugkerend fenomeen in al die Rutte-jaren zijn de schampere opmerkingen van zijn grootste criticasters, dat hij in Brussel de Nederlandse belangen verkwanselt en altijd ‘tekent bij het kruisje’. Waarom hij dat doet? Omdat hij bij een komend afscheid van de Haagse politiek een goedbetaald ‘baantje in Brussel’ begeert, uiteraard.

Met dat begeren blijkt het tot nu toe mee te vallen. En dat baantje in Brussel? Dat heeft hij allang, als een van de invloedrijkste leden van de Europese Raad.

Rutte is de langstzittende premier

Op 2 augustus zit Mark Rutte 4310 dagen in het Torentje, waarmee hij Ruud Lubbers van de troon stoot als langstzittende premier van Nederland. In een serie van drie afleveringen staat Trouw stil bij dat politieke record. Vandaag deel 1: hoe Rutte groeide als Europees leider. In deel 2 kijken ervaren fractievoorzitters terug op Ruttes politieke loopbaan en in het laatste deel komen de verschillen en overeenkomsten tussen Rutte en Lubbers aan bod.

Lees ook:
Rutte houdt Europa-toespraak vol spierballentaal

Als Mark Rutte inderdaad totaal geen ambitie heeft om de sterke man van Europa te worden, zoals hij steeds zegt, dan heeft hij die weerzin in Zürich aardig weten te verbergen.

Ook in Davos weet iedereen wie Mark Rutte is

In 2019, op het World Economic Forum in het Zwitserse Davos, deed premier Rutte internationaal weer flink van zich spreken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden