De rampplek met wrakstukken in 2014, in het oosten van Oekraïne.

Ramp MH17

Maakt Nederland kans met aanklacht tegen Rusland voor het Europees Hof?

De rampplek met wrakstukken in 2014, in het oosten van Oekraïne. Beeld AFP

Nederland klaagt Rusland aan bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) vanwege zijn rol in het neerhalen van vlucht MH17. Daarmee voert Nederland de druk op Rusland op, dat al jaren het onderzoek en het proces tegen de verdachten frustreert.

Minister Blok van buitenlandse zaken wil met deze stap de klachten van een groep van 380 nabestaanden ondersteunen, die al eerder een zaak tegen Rusland aanspanden bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM). Zij doen dit onder meer op basis van artikel 2 van het Europees mensenrechtenverdrag, het recht op leven. “Daarmee komen we dichter bij ons doel van gerechtigheid voor de slachtoffers en nabestaanden,” zei minister Blok na afloop van de ministerraad vrijdag. Door deze ‘statenklacht’ krijgt het Europese Hof nog meer informatie van de Nederlandse overheid uit het onderzoek naar het neerhalen van de MH17, is het idee.

Het EHRM is in principe bedoeld voor burgers die overheden aanklagen, maar ook organisaties en landen kunnen een klacht indienen. Zij moeten dan zelf slachtoffer zijn van een schending van het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Ook moet worden aangetoond dat Rusland effectief gezag had over het grondgebied waar de ramp plaatsvond.  

Waakhond over democratie in bijna vijftig landen

Anders dan vaak gedacht is het EHRM geen instelling van de EU, maar van de Raad van Europa waarin bijna vijftig landen zijn vertegenwoordigd, ook Rusland. Deze Raad waakt over de democratie in de aangesloten landen. Rusland verloor in 2014 haar stemrecht in de Parlementaire Vergadering van de Raad van Europa omdat het de Krim had geannexeerd, maar kreeg dat in 2019 weer terug. Voor Nederland was dat zuur, omdat Rusland niet meewerkt aan het MH17-proces en het zelfs frustreert.

Vlucht MH17 werd in juli 2014 boven het strijdgebied in het oosten van Oekraïne neergeschoten. Er kwamen 298 mensen om het leven, onder wie 196 Nederlanders. Volgens internationaal onderzoek was de Buk-raket waarmee het vliegtuig is neergeschoten, afkomstig van een Russische militaire basis. De lanceerinstallatie is daar later ook naar teruggekeerd.

De gedachte is dat Nederland met deze stap ook langs andere juridische weg Rusland verantwoordelijk probeert te houden voor de ramp. Samen met Australië (dat ook burgers verloor) stelde Nederland twee jaar geleden Rusland aansprakelijk. Deze staatsaansprakelijkheid is juridisch een lastig begrip, omdat beide partijen er eerst onderling moeten zien uit te komen. Pas als dat niet lukt, kan een zaak volgen bij het Internationaal Gerechtshof (ICJ). Probleem is dat Rusland de rechtsmacht van dit hof niet automatisch erkent. Volgens Blok is Den Haag nog altijd met Moskou in gesprek over deze route. Ongewis is of deze nieuwe stap de gesprekken over staatsaansprakelijkheid frustreert of juist een nieuwe impuls geeft.

Zoektocht naar meer daders is nog niet klaar

Daarnaast loopt er het strafproces, waarin inmiddels vier verdachten (drie Russen en een Oekraïner) zijn aangeklaagd voor betrokkenheid bij de moord op alle inzittenden van de MH17. Het proces startte in maart en duurt minstens tot 2021. Het internationale strafrechtelijke onderzoek naar de daders en de opdrachtgevers is bovendien nog niet klaar. Justitie heeft gezegd dat meer aanklachten kunnen volgen.

Beide procedures (de staatsaansprakelijkheid en het strafproces) kunnen elkaar versterken, zoals het kabinet hoopt, maar elkaar ook nadelig beïnvloeden als Rusland zich in de hoek gedrukt voelt. De aanklacht bij het EHRM is net als de andere trajecten een zaak van lange adem, het Europees Hof doet vaak jaren over een uitspraak.

Lees ook:

Rechtbank: Verdediging MH17 mag andere scenario’s dan Buk-raket onderzoeken

Met het toestaan van de wens van de verdediging om opnieuw alternatieve scenario’s voor het neerhalen van de MH17 te onderzoeken, is het monsterproces uit de startblokken. Een analyse. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden