Herman Tjeenk Willink.

ProfielHerman Tjeenk Willink

Lukt het deze mastodont weer om snel een kabinet in elkaar te timmeren?

Herman Tjeenk Willink.Beeld ANP

PvdA-mastodont Herman Tjeenk Willink moet als nieuwe informateur rust in de tent brengen. De vraag is of dat gaat lukken.

De afgelopen tien jaar was hij bij bijna alle nog te vormen kabinetten betrokken. En ook nu de formatie zich in een impasse bevindt, wordt PvdA’er Herman Tjeenk Willink ingevlogen. Aan hem de taak om het abrupt tot stilstand gekomen formatieproces weer op gang te brengen.

Vier jaar geleden was het ook Tjeenk Willink die de stukgelopen kabinetsonderhandelingen uit het slop trok. Na zestig dagen verkennen concludeerde zijn voorganger Edith Schippers van de VVD dat “op dit moment” iedere variant van een meerderheidskabinet “op bezwaren van op zijn minst een van de betrokken fracties stuit”. GroenLinks was weggelopen, D66 zag samenwerking met de ChristenUnie niet zitten en de SP voelde niet veel voor een kabinet met daarin de VVD. Maar dertig dagen en veel gesprekken later presenteerde Tjeenk Willink de bouwstenen van een nieuw kabinet bestaande uit de VVD, ChristenUnie, CDA en D66. De formatie was inmiddels al honderd dagen onderweg.

De PvdA’er gaf die nog in potlood genoteerde coalitie een advies mee. Of beter, een waarschuwing. Heb ook oog voor de onvrede onder de burgers, voor de vele regels en formulieren die ze opgelegd krijgen nu de overheid zich terugtrekt, zei Tjeenk Willink. Al die bezuinigingen en reorganisaties, constateerde hij, zorgen ervoor dat uitvoeringsinstanties als het UWV en de Belastingdienst knel komen te zitten en burgers geslachtofferd worden. “Dit wringt met de steeds breder gevoelde noodzaak om de verbindingen tussen burgers en overheid te bevorderen of te herstellen”, schreef hij in een notitie aan de Tweede Kamer. “Het zou verstandig zijn als niet alleen het nieuwe kabinet maar ook de Kamer deze erfenis van de afgelopen decennia onder ogen zouden zien.” In het Kamerdebat over zijn formatieconclusie kwamen over deze zinnen nul vragen.

Toch wil het dat juist het kabinet Rutte III waar Tjeenk Willink grondlegger van was afgelopen januari viel door een systeem (in de vorm van de kinderopvangtoeslag) dat nauwelijks nog rekening hield met de burger. Integendeel, duizenden ouders werden onterecht aangemerkt als fraudeur. En juist op het moment dat de roep om nieuw leiderschap, het winnen van vertrouwen van de burger op het Binnenhof luider klinkt dan ooit, legde demissionair premier Mark Rutte een bom onder het formatieproces, vanwege een vertrouwenskwestie. Rutte was ‘vergeten’ dat hij tijdens gesprekken met verkenners Kajsa Ollongren (D66) en Annemarie Jorritsma (VVD) de naam van CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt had laten vallen.

Natuurlijke overwicht

Of het de 79-jarige Tjeenk Willink weer lukt om in afzienbare tijd een kabinet in elkaar te timmeren, is maar de vraag. Vier verkenners stapten al noodgedwongen op en de positie van VVD-leider Rutte is wankel. Wel is duidelijk dat hij een enorme staat van dienst heeft. De PvdA-mastodont heeft er al vijf formaties op zitten. De eerste dateert van 1994, het kabinet Kok I. De PvdA’er, ook minister van Staat, was topambtenaar bij Algemene Zaken, lid van de Eerste Kamer, voorzitter van datzelfde senaat en ook nog eens vijftien jaar vicepresident van de Raad van State.

Tjeenk Willink dwingt praatgrage politici tot luisteren, schreef Trouw vier jaar geleden al. Bleef Alexander Pechtold, voormalig D66-leider, andere formateurs de oren van hun hoofd praten, met Tjeenk Willink aan de telefoon zweeg hij. Noem het zijn natuurlijke overwicht. Een ander kenmerk van de PvdA'er is dat hij eindeloos door kan vragen naar de ideeën van fractieleiders. Hij doet er zelf ook grondig onderzoek naar. Los de grote vraagstukken op, houdt hij fractieleiders tijdens de formatiegesprekken ook voor. Dat PvdA en de VVD in het kabinet van 2012 over en weer standpunten uitwisselden, noemde hij in NRC ‘een zot systeem’. “Regeerakkoorden worden op die manier dik en instrumenteel en sluiten debat uit.” Terwijl juist debatten tegenstellingen kunnen wegnemen, aldus Tjeenk Willink.

Hij wordt geprezen om zijn fijngevoeligheid, voor dat wat kenners van het Binnenhof ‘politiek-bestuurlijk vakmanschap’ noemen. En hoewel zijn naam bij velen een belletje doet rinkelen, is Tjeenk Willink geen groot publiek figuur. Hij praat te ingewikkeld, zeggen kenners. Die eigenschap maakte vier jaar geleden in ieder geval dat zijn prangende boodschap niet werd gehoord. Met alle gevolgen van dien.

NB: In de intro van een eerdere versie van dit artikel stond abusievelijk formateur geschreven. Herman Tjeenk Willink is aangewezen als informateur.

Lees ook:

Hoe nu verder met de kabinetsformatie? Acht scenario’s

Een kleine drie weken na de verkiezingen is de kabinetsformatie terug bij af. Sterker: de situatie is alleen maar ingewikkelder geworden, nu Mark Rutte, de grote winnaar, het vertrouwen van de meerderheid heeft verloren. Welke scenario’s zijn nu denkbaar?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden