ProfielLodewijk Asscher

Lodewijk Asscher moest één keer te veel excuses maken

Lodewijk Asscher (PVDA) tijdens het plenair debat in de Tweede Kamer over het coronavirus.  Beeld Hollandse Hoogte /  ANP
Lodewijk Asscher (PVDA) tijdens het plenair debat in de Tweede Kamer over het coronavirus.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Lodewijk Asscher treedt terug als lijsttrekker en kandidaat-Kamerlid voor de PvdA. Zijn rol in de toeslagenaffaire werd hem fataal.

Lodewijk Asscher vroeg het de afgelopen jaren ontelbare keren, in zaaltjes door het hele land: “Wie van de aanwezigen heeft nooit fouten gemaakt?” Het was zijn vaste antwoord op de vraag waarom hij en de PvdA toch het kille bezuinigingsbeleid van Rutte II hadden gesteund. De handen in de zaal bleven dan meestal omlaag.

Asscher erkende de misstappen van zijn partij in het vorige kabinet ruiterlijk. Het leenstelsel? Verkeerd uitgepakt. Verhoging van de AOW-leeftijd? Fout. De verhuurdersheffing? Niet meer nodig. Hard bezuinigen om de Brusselse normen te halen? Daar is de Europese Commissie nu ook minder streng in. In een volgend kabinet zou de PvdA die fouten niet herhalen.

Zijn deemoedige toon in de video klinkt anders dan zijn strijdbare boodschap vorige week

Na het verschijnen van het rapport van de commissie-Van Dam, die onderzoek deed naar de toeslagenaffaire, moest Asscher één keer te veel zijn excuses aanbieden. In een filmpje op zijn Facebookpagina zei hij donderdag dat “de discussie over mijn rol op dit moment het niet mogelijk maakt” om te zorgen dat “op 17 maart een sterkere PvdA wordt gekozen”. Eerder bood hij via het ­medium al zijn excuses aan en zei hij dat zijn eigen rol als minister van sociale zaken in de toeslagenaffaire hem ‘met schaamte’ vervult.

Zijn deemoedige toon in de video klinkt anders dan zijn strijdbare boodschap van begin vorige week in Trouw. Asscher koos in een interview de vlucht naar voren om zijn partijleiderschap te behouden. Hij zei het vertrouwen in de overheid en de verzorgingsstaat te willen herstellen. “Ik ben, denk ik, bij uitstek degene die dit kan fixen. Vanwege mijn ervaringen als minister en als Kamerlid.”

Die woorden vielen lang niet overal goed. Hem werd arrogantie en zelfoverschatting verweten. Onder PvdA-leden gistte het toen al. Er lag een motie van wantrouwen klaar voor het driedaagse congres dat donderdag zou beginnen, maar door het vertrek van Asscher is uitgesteld. Gisteren bleek dat een derde van de leden deze steunde. Tegenover de motie van wantrouwen stond een ‘motie van steun’, ondertekend door de volledige Tweede Kamerfractie en tal van partijprominenten onder wie oud-ministers Jeroen Dijsselbloem en Jet Bussemaker en burgemeesters als Ahmed Aboutaleb, Sharon Dijksma en Ahmed Marcouch.

Na de grootste verkiezingsnederlaag in de geschiedenis van de PvdA werkte Asscher aan nieuw elan

Tot het de afgelopen tijd onrustig begon te worden vanwege de toeslagenaffaire, waren partijleden en kiezers veelal bereid om mee te gaan in Asschers excuses. Niemand is immers zonder fouten. Asscher schrijft in zijn in 2019 verschenen boek ‘Opstaan in het Lloyd Hotel’ over de Deventer Overlevers: oude Deventenaren die de PvdA jaren terug de rug hadden toegekeerd. Asscher wist ze weer voor zijn partij te winnen. “Zij hebben gezien dat we geleerd hebben en dat wij voor ze in het strijdperk treden”, zei hij daarover in Trouw. “En ze zijn allergisch voor de praatjes van mensen die zogenaamd nooit fouten maken.”

En zo wist de aimabele Asscher meer mensen voor zich te winnen. Als hij tijdens de campagne voor de Provinciale Statenverkiezingen in 2019 op het Rotterdamse Stadhuisplein staat, kijkt een vrouw hem wantrouwend aan. Ze zegt dat ze altijd PvdA stemde, maar dat de verhoging van de AOW-leeftijd haar nog steeds dwarszit. Asscher luistert, zegt dat de maatregel achteraf verkeerd was en dat hij hoopt dat zij hem een nieuwe kans wil geven. Dat soort gesprekken voert hij talloze malen. Goed luisteren, zeggen dat hij de zorgen begrijpt. Uiteindelijk vergeven de meeste teleurgestelde kiezers hem. Helaas kun je niet met elke Nederlander persoonlijk in gesprek gaan.

Ook in Den Haag werkt Asscher, na de grootste verkiezingsnederlaag in de geschiedenis van de PvdA, aan nieuw elan. Als de wonden geheeld zijn, ontpopt Asscher zich als oppositieleider, ondanks de negen Kamerzetels. In de Kamer lukt het Asscher als een van de weinigen om premier Mark Rutte soms in het nauw te brengen, bijvoorbeeld in zijn kritiek op het volgens hem te slappe coronabeleid. Ook Asschers stijl oogst waardering: hij probeert zijn kritiek fair te uiten en hij doet zijn bijdragen altijd uit het hoofd.

Lodewijk Asscher tijdens de bekendmaking en het winnen van de PvdA-lijsttrekkersverkiezing in 2016. Beeld ANP
Lodewijk Asscher tijdens de bekendmaking en het winnen van de PvdA-lijsttrekkersverkiezing in 2016.Beeld ANP

Asscher wil zijn partij weer een rode blos op de wangen geven

Daarnaast sluit hij deals met het kabinet en weet daarbij herkenbare resultaten te boeken, met meer geld voor onderwijs en door het pensioenakkoord bij te sturen. Daarbij trekt hij nauw op met de collega’s van GroenLinks en in mindere mate met de SP. Asscher probeert, zoals zoveel PvdA-leiders voor hem, een linkse samenwerking tot stand te brengen. Ook ditmaal gaat dat met vallen en opstaan. GroenLinks-voorman Jesse Klaver en hij zitten geregeld op een andere golflengte. Hoewel een fusiepartij of vergaande samenwerking volgens peilers en analisten links als geheel goed zou doen, sluiten Asscher en Klaver dat uit.

Als zijn belangrijkste opdracht beschouwt Asscher het om zijn partij weer een rode blos op de wangen te geven. De eerste jaren van zijn partijleiderschap gebruikt hij om een nieuw sociaal-democratisch verhaal te ontwikkelen. Het PvdA-geluid, is zijn analyse, is door de jaren heen verwaterd. In zijn eerder genoemde boek doet hij zijn verhaal over ‘bestaanszekerheid’ voor het eerst uit de doeken, in de jaren daarna werkt hij het uit.

De coronacrisis biedt Asscher een nieuwe aanleiding om te pleiten voor een sterkere overheid. Het leidt uiteindelijk tot het meest linkse PvdA-verkiezingsprogramma in tijden. De PvdA wil crisisbanen, een hogere bijstand, AOW en minimumlonen. Daarnaast moeten de belastingen omhoog voor multinationals, miljonairs en milieuvervuilers. Tijdens zijn recente Joop den Uyllezing zegt Asscher dat de PvdA weer haar ‘ideologische veren’ moet tonen, verwijzend naar de gewraakte toespraak waarin premier Wim Kok vijfentwintig jaar geleden de veren afschudde. Voor veel PvdA’ers is de koers onder Asscher een verademing: ook partijprominenten van weleer zijn het er inmiddels over eens dat de partij te veel is meegegaan in het mantra van marktwerking en privatisering.

De eerste beoogde minister van het nieuwe kabinet, Lodewijk Asscher, vertrekt na een gesprek met premier Mark Rutte, 2012. Asscher is aanstaand vicepremier en minister van Sociale Zaken.  Beeld ANP
De eerste beoogde minister van het nieuwe kabinet, Lodewijk Asscher, vertrekt na een gesprek met premier Mark Rutte, 2012. Asscher is aanstaand vicepremier en minister van Sociale Zaken.Beeld ANP

Asscher heeft zijn grote belofte nooit waar kunnen maken

Het wrange voor Asscher is dat de lof die klinkt aan het Binnenhof en in zijn partij, nooit wil overslaan op een breed electoraat. Ondanks de goede debatrecensies en de terugkeer naar de sociaal-democratische ideologie, schommelt de PvdA al tijdenlang rond de vijftien zetels. Wel wordt de PvdA in 2019 onverwachts de grootste bij de Europese Verkiezingen, al is die overwinning voor een groot deel aan Frans Timmermans toe te schrijven.

Sinds de verschijning van het rapport over de toeslagenaffaire, zakt de partij weer weg. Zo stevent de PvdA af op het één na slechtste verkiezingsresultaat in de geschiedenis. Het zal ongetwijfeld hebben bijgedragen aan Asschers taxatie dat zijn positie als lijsttrekker onhoudbaar is geworden.

Asscher heeft zijn grote belofte nooit waar kunnen maken, nadat hij als talentvol wethouder uit Amsterdam door Diederik Samsom naar Den Haag gehaald werd als ­vicepremier. De kiezers die in 2012 nog massaal op de PvdA stemden, vanwege Samsoms ‘eerlijke verhaal’, raakten diep teleurgesteld in de harde bezuinigingen van Rutte II. Dat Asscher voor de verkiezingen van 2017 een venijnige strijd met Samsom voerde om het lijsttrekkerschap, deed zijn reputatie ook geen goed.

Tijdens de huidige kabinetsperiode bleef Asscher, ondanks zijn veelvuldige excuses, één van de gezichten van de bezuinigingen tijdens Rutte II. Zijn spijtbetuigingen en zelfreflectie oogstten bewondering, maar ook cynisme. In zijn afscheidsvideo zegt hij daarover: “Ik accepteer het als mensen kritiek hebben op wat ik heb gedaan als minister, of als ze teleurgesteld zijn in hetgeen ik niet heb bereikt. Maar diegenen die openlijk mijn integriteit in twijfel trekken of mij van kwade intenties beschuldigen, die weten niet wie ik ben en waarom ik dit werk doe.” De politicus die altijd volhield dat kiezers uiteindelijk politici waarderen die eerlijk zijn en fouten toegeven, kon deze week niet anders dan concluderen dat de toeslagenaffaire een deuk te veel is geweest.

Lees ook:

Vorige week zei Asscher in Trouw nog door te willen als lijsttrekker

Lodewijk Asscher wil door als PvdA-leider. Zijn rol in de toeslagenaffaire maakt hem juíst geschikt, vindt hij. ‘Ik wil het vertrouwen in de overheid herstellen door de verzorgingsstaat te repareren.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden