InterviewLodewijk Asscher

Lodewijk Asscher: ‘Als de politiek nu niet ambitieus is, dan aanvaardt ze verschraling en verarming’

Fractieleider Lodewijk Asscher in 2018, op de fiets door Groningen tijdens een fractiedag van de PvdA. Beeld ANP

De politiek beslist nu hoe het komende decennium eruitziet, zegt PvdA-leider Lodewijk Asscher. ‘Als je doet alsof we terug kunnen naar het oude, dan speel je Russisch roulette met de samenleving.’

 Al een tijdje schreef Lodewijk Asscher aan een discussiestuk voor zijn partij. Waar moet het heen met de PvdA, nu van steeds meer kanten klinkt dat het huidige systeem op zijn einde loopt? Aan de hand van het essay wilde hij in gesprek gaan met zijn achterban, als opmaat naar het verkiezingsjaar.

Dat was voor de coronacrisis, die alles op losse schroeven zet. Asscher: “Dingen die een paar weken geleden ondenkbaar waren, worden denkbaar. De overheid betaalt ineens 90 procent van de salarissen, houdt sectoren overeind.”

Vandaag plaatst de partij een geactualiseerd stuk online, volgende week kunnen PvdA-leden digitaal met Asscher en met elkaar in gesprek. De partijleider pleit voor een sterkere overheid, die de medicijnontwikkeling en de woningmarkt in eigen hand neemt en investeringen laat samengaan met vergroening. Ook wil hij wat hij noemt basisbanen, bijvoorbeeld in ondersteunende functies in de zorg en onderwijs.

Dat ondenkbare dingen realiteit worden, blijkt ook nu Nederland een centrum-rechts kabinet heeft met een minister die PvdA-lid is. Oud-staatssecretaris Martin van Rijn volgde de oververmoeide Bruno Bruins op. Asscher: “De PvdA heeft altijd een verantwoordelijkheid. Of we nou in de coalitie of in de oppositie zitten. Toen er een beroep op Martin van Rijn werd gedaan, vond ik het fair om te helpen, in zo’n massieve crisis. Maar dat weerhoudt me niet om het kabinet kritische vragen te blijven stellen.”

Van Rijn werd in maart aangesteld voor drie maanden. Wat Asscher betreft blijft het daarbij, ook nu de crisis dieper blijkt dan gedacht. “Je moet de virusbestrijding in fases zien. De eerste fase was de uitslaande brand. Toen kon Van Rijn, die als ziekenhuisdirecteur geen inwerktijd nodig had, helpen blussen. Ik neem aan dat de coalitie in staat is in drie maanden tijd iemand te vinden die het kan overnemen. Nu komt de fase waarin ideologie belangrijk wordt. Het morele oordeel over wat je wel en niet wilt doen.”

In uw essay schrijft u wat u vindt dat er moet gebeuren. Heeft u na de virus-uitbraak veel moeten wijzigen?

“Ik had een uitgebreid stuk geschreven over hoe het tijdperk ten einde kwam waarin werd gedacht dat marktwerking de oplossing is voor alle kwalen. En hoe je het komende decennium politiek je keuzes moet maken. Als er dan zoiets enorms gebeurt als corona, moet je bereid zijn om alles wat je hebt opgeschreven weer te doordenken.

“Dit is het soort schok dat één keer in een generatie voorkomt en soms hele generaties niet. Deze crisis legt de weeffouten bloot, nu zie je nog duidelijker dat de keizer van het neoliberalisme geen kleren aan had. De frontlijnwerkers worden het hardst geraakt, mensen die toch al kwetsbaar waren.

“De kunst is op het moment dat zo’n crisis vol aan de gang is, te proberen na te denken: wat komt hierna? Ik denk dat na de acute gezondheidscrisis een tweede golf komt, in de vorm van een sociale crisis. Het virus discrimineert niet, iedereen kan het krijgen. Maar het maakt een enorm verschil hoe je sociaal en economisch bestand bent tegen de periode daarna.

“De hardste klappen vallen in de culturele sector, het toerisme en de horeca. Precies sectoren met vaak slechte betaling, flexwerk en onzekere contracten. Die tweede golf zal de bestaanszekerheid van een heel grote groep mensen aantasten. Minister van financiën Hoekstra loopt al vooruit op bezuinigingen.

“Als je probeert te doen alsof dit zomaar een gezondheidsincident was, waarna we terug kunnen naar het oude, dan is dat een kolossale vergissing. Na zo’n schok trek je dan de hele samenleving uit het lood. Dan speel je Russisch roulette met een gemeenschap.”

Lodewijk Asscher (PVDA) tijdens het Tweede Kamerdebat over de ontwikkelingen rondom het coronavirus.Beeld ANP

U gebruikt grote termen in uw essay. Er moet een nieuw Marshallplan komen en een Nieuw Rijnlands model.

“Dat Rijnlands model gaat over onze verhouding tot bedrijven. Je moet nu een harde streep zetten door het aandeelhouderskapitalisme. Je voelt het ongemak en ongenoegen dat de Booking.coms aansluiten in de rij voor overheidssteun. Het kabinet denkt met een moreel beroep op hen te kunnen zorgen dat zij zich netjes zullen gedragen. Dat is totaal naïef, daar lachen dit soort jongens om.

“Je moet vanaf stap één bedenken wat je wilt dat deze bedrijven terug doen voor hun werknemers en de samenleving. Wat dragen ze bij? Zo zijn er nu bierbrouwers die desinfecterende handgel maken. Die kracht hebben we straks heel hard nodig. Je moet nee durven zeggen tegen bedrijven die kans zien om opnieuw belastinggeld naar hun aandeelhouders te brengen. Dat geld wordt opgebracht uit belastingen die de vakkenvuller en de verpleegkundige betalen. Op Europees niveau moet er een minimum aan winstbelasting komen, nationaal een reële belasting voor bedrijven. Zodat zij, als er straks weer winst is, de samenleving terugbetalen.

“We leven niet in een isolement, Nederland is geen eiland. Onze manier van leven en de economie zijn verbonden met andere landen. Die tweede golf kun je niet in je eentje aan, dat zul je met andere Europese landen moeten doen. Daarom pleit ik voor een nieuw Marshallplan. De steun vanuit het oorspronkelijke plan werd gebruikt om samenwerking te bevorderen, de waarden van de vrije wereld te verstevigen en te voorkomen dat landen met elkaar de strijd aangaan. Toen wilden de Amerikanen dat die handelsrelatie zowel de Europeanen als henzelf ten goede zou komen. Nu hebben we zo’n plan voor onszelf nodig.”

De waarden die u noemt staan onder druk in Europa en bij Amerika hoeven we niet aan te kloppen.

“Juist daarom moeten we nu leiderschap tonen. Ook de leiders in Nederland. Op de langere termijn kom je hier niet sterker uit, als je tegen een land waar op dat moment duizend doden per dag vallen, zegt: zullen we eens onderzoeken waarom je zo weinig spaargeld hebt?”

Hoe ziet uw Marshallplan eruit? Is het steunfonds dat Europa opzet genoeg? Zijn eurobonds er ook een onderdeel van?

“Dat fonds is er zeker onderdeel van. Nee, dat is niet bescheiden. Ik praat met Europese sociaal-democratische collega’s, allemaal per videovergadering, over een serieus herstelprogramma zodat bedrijven die voor veel werkgelegenheid zorgen snel overeind kunnen krabbelen. Dat gaat over krediet, directe steun en investeringsmogelijkheden.

“Eurobonds (gezamenlijk Europees schuldpapier, red.) zijn voor mij ook bespreekbaar. Ze zijn een soort geloofsartikel geworden, waar je voor of tegen bent. Daarom herhalen Rutte en Hoekstra ook allerlei oude clichés en karikaturen over andere landen.

“Er is een enorm bedrag nodig om onze Europese economie weer op te starten. Dat zul je samen moeten opbrengen.”

U wilt drie crises tegelijk bestrijden: de gezondheidscrisis, de economische crisis én de klimaatcrisis. Het is de vraag of dat allemaal in een keer haalbaar is. Moeten we uw essay zien als stip op de horizon?

“Het gaat mij niet om stippen op de horizon, maar over hoe we dit de komende tien jaar als samenleving zullen beleven. Zijn we in staat wat we belangrijk vinden in stand te houden? Als je nu niet ambitieus bent, aanvaard je een verschraling, verarming en grotere ongelijkheid. Elke stap die je zet, de voorwaarden die je wel of niet stelt aan steun aan bedrijven, is een hypotheek op de toekomst. Ook tijdens de wederopbouw werden niet alle visioenen van een vreedzame samenleving bewaarheid. Maar men slaagde er wel in een ongeëvenaarde verzorgingsstaat te bouwen. Dat was uitzinnig ambitieus.”

Wat heeft klimaat met corona te maken?

“De klimaatcrisis bedreigt ook onze fundamenten. Je maakt een fout door niet te reageren op een crisis, omdat het gevaar abstract is, omdat het virus slechts in China voorkomt of omdat het Bangladesh is dat overstroomt. Het is verstandig je erop voor te bereiden.”

Hoe vertelt u aan iemand die net zijn baan is kwijtgeraakt dat de overheid fors investeert in verduurzaming? Klimaatplannen zijn al omstreden.

“De schone lucht die je door de crisis nu kunt inademen redt levens. Ik denk dat mensen blij zijn als je dat probeert vast te houden. Het zou een gemiste kans zijn om te zeggen: laat ook maar, we negeren die volgende crisis. Zover is die niet weg.

“Wij vragen bedrijven iets terug te doen voor de samenleving. Dan zeg je niet: bedankt voor het vervuilen, wij ruimen het wel op. Dan wil je ook dat bedrijven nadenken over hoe zij kunnen bijdragen aan een schonere toekomst.”

Lodewijk Asscher (PVDA) en Jesse Klaver (GroenLinks) tijdens een hoorzitting over de ontwikkelingen rond het coronavirus.Beeld ANP

Deze week pleitte uw GroenLinks-collega Jesse Klaver er ook voor om verschillende crises tegelijk te bestrijden en bedrijven te laten betalen. Hij wil een nieuw Deltaplan. De overeenkomsten zijn zo opvallend dat opnieuw de vraag rijst: bent u, zeker in uitzonderlijke tijden, niet effectiever als één partij?

“Dat vind ik niet. We werken volop samen en dat wordt alleen maar belangrijker. Ik beschouw GroenLinks en SP als bondgenoten met wie ik veel goede dingen kan doen. Hopelijk straks in een regering.”

Volgens onderzoeken kan een fusiepartij de grootste worden, dan krijgt u meer voor elkaar.

“Ik ben niet bezig met partijen, maar met het land. Dat doen we vanuit onze eigen kracht, en samen met anderen.”

Lees ook:

Jesse Klaver: We moeten nu debatteren over leven na de coronacrisis

De politiek moet in deze crisis verder kijken dan het hier en nu, vindt GroenLinks-leider Jesse Klaver. ‘De mist trekt op. Nu is het tijd voor een fundamenteel debat over de toekomst.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden