AnalyseTroonrede

Lees hier de Troonrede terug, met toelichting van onze politieke redactie

 Koning Willem-Alexander leest de Troonrede voor aan leden van de Eerste en Tweede Kamer in de Koninklijke Schouwburg. Naast hem koningin Maxima. Beeld ANP
Koning Willem-Alexander leest de Troonrede voor aan leden van de Eerste en Tweede Kamer in de Koninklijke Schouwburg. Naast hem koningin Maxima.Beeld ANP

Koning Willem-Alexander hield de leden van de Eerste en Tweede Kamer voor dat we lessen kunnen trekken uit eerdere onzekere periodes in de Nederlandse geschiedenis. Lees hier een ingekorte versie van de Troonrede, en de duiding van enkele belangrijke passages.

Christoph SchmidtNiels MarkusPetra Vissers en Vera Brouwer

Leden van de Staten-Generaal,

Wij leven in een tijd van tegenstrijdigheden en onzekerheid. Het is tegenstrijdig dat bestaanszekerheden onder druk staan en armoede toeneemt in een periode van economische groei en lage werkloosheid. Tegenstrijdig is dat mensen zich in ons vrije land onvrij voelen om hun mening te geven, uit angst voor harde reacties of zelfs bedreigingen. En zorgwekkend is ook dat mensen in een volwassen democratie als de onze het vertrouwen verliezen in het oplossend vermogen van politiek en bestuur.

Daarnaast groeit de onzekerheid van mensen over de dag van morgen en de verder weg gelegen toekomst. Over koopkracht en woningnood. Over de opvang van asielzoekers en de oorlog in Oekraïne. Maar ook over de grote veranderingen die op ons afkomen op terreinen als arbeidsmarkt, klimaat, energie en stikstof. Al deze onderwerpen zijn bepalend voor de manier waarop wij en onze kinderen straks wonen, werken, ondernemen en met elkaar samenleven.

Toch mogen we houvast ontlenen aan de manier waarop ons land in het verleden stapsgewijs grote veranderingen heeft doorgemaakt. Die geleidelijkheid is wezenlijk. Niet alles kan en hoeft tegelijk, ook niet in het hier-en-nu. Vaak beseffen we pas achteraf hoe ingrijpend ontwikkelingen zijn geweest. Denk bijvoorbeeld aan de periode van de industriële revolutie of, dichterbij, de introductie van het internet. Denk aan de grote ruilverkavelingen en de bouw van grote nieuwe woonwijken in de tweede helft van de vorige eeuw. Of denk aan de moeilijke periode van de naoorlogse wederopbouw.

Zo sprak mijn grootmoeder in 1948 bij haar inhuldiging de volgende woorden tegen uw voorgangers. Ik citeer:

‘Wij bevinden ons op dit ogenblik van de wereldgeschiedenis in een toestand, waarin alles aankomt op onze houding tegen de dreiging van nieuwe onheilen. Nederland moet niet alleen drijvende blijven op de wilde golven van het wereldgebeuren. Het moet zelf zijn koers bepalen, en bovendien trachten met de andere volken samen de koers uit te zetten van de ganse wereldvloot.’

Einde citaat. In die onzekere jaren hebben onze ouders en grootouders gezamenlijkheid en veerkracht getoond. Van ons wordt nu, onder heel andere omstandigheden, hetzelfde gevraagd. Daarin staat Nederland overigens niet alleen. Andere landen staan voor vergelijkbare opgaven. Niemand kan voorspellen hoe de wereld eruitziet als de kinderen van nu zelf kinderen hebben. Maar het zal anders zijn, want onze huidige manier van leven stuit op economische, sociale en ecologische grenzen. Dat vergt een andere economie en arbeidsmarkt. Een andere omgang met ruimte en natuur. Andere manieren van wonen, werken, ondernemen en reizen. En andere vormen van samenleven. Wat niet verandert, is dat samenwerking Nederland sterker maakt dan polarisatie. Dat is van alle tijden.

Grenzen aan de huidige manier van leven

Het kabinet drukt Nederlanders op het hart dat moeilijke keuzes noodzakelijk zijn, ook op individueel niveau. Door de oorlog in Oekraïne, en de daarmee gepaard gaande stijgingen van energie en gas, hapert de economie . Nederlanders die het niet met elkaar eens zijn staan elkaar soms vrij letterlijk naar het leven, een tendens waarvoor de coronapandemie als een vliegwiel functioneerde. Daar komt bij dat ingrepen in klimaat en milieu nu echt niet meer kunnen wachten. Eigenlijk zegt het kabinet tegen iedereen die kritiek heeft: zoals het nu gaat, kunnen we in ieder geval niet verder. Daarbij deelt het nog een kleine sneer uit naar partijen op de flanken, door te benadrukken dat samenwerking altijd een beter idee is dan van buitenaf overal tegenaan schoppen.

Het kabinet realiseert zich dat Nederlanders kritisch zijn op de werking van het politiek-bestuurlijke bestel. Tegelijkertijd is nog altijd een ruime meerderheid tevreden over het functioneren van de democratie. Voor het kabinet is dat een aansporing om, hoe moeilijk en omstreden ook, die maatregelen te nemen die echt nodig zijn en daarover open en transparant te zijn.

Vertrouwen in de politiek

Uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) bleek onlangs dat 70 procent van de Nederlanders tevreden is met het functioneren van de democratie. In dat onderzoek staan ook zorgwekkender statistieken: bijna de helft van de ondervraagden vindt dat het met Nederland ‘de verkeerde kant op gaat’.; slechts 19 procent vindt dat de samenleving de goede kant op beweegt. Het vertrouwen in de politiek is bijzonder laag, iets wat de koning ook aanstipt in zijn inleiding.

Als uitweg uit de vertrouwenscrisis roept de koning op tot samenwerking. Daarbij doet hij een oproep aan ‘positieve krachten’ in Nederland om gezamenlijk te werken aan ‘hernieuwd vertrouwen’.

Voorgaande generaties hebben de basis gelegd voor de voorspoed en vrije manier van leven die zo kenmerkend zijn voor ons land. Nu wordt die manier van leven bedreigd door de brute agressie van Rusland tegen Oekraïne. Sinds 1945 leven wij in Nederland in vrede. Nu is een oorlog dichtbij en wordt de internationale rechtsorde en daarmee onze eigen vrijheid aangevallen.

Oorlog Oekraïne

In de Troonrede van vorig jaar speelde Afghanistan nog een hoofdrol in de buitenland-passages. Nu is er uiteraard alle aandacht voor de oorlog dichtbij huis. Die betekent ook een kentering in de manier waarop Nederlanders tegen defensie aankijken. Tegelijk doet de koning een appèl op onze opofferingsgezindheid, ‘moreel én materieel’.

Tegelijk onderstreept het kabinet dat die inspanningen diep zijn ingebed in internationale organisaties. Een waarschuwend woord is er voor het toenemende afglijden van democratische beginselen in de wereld. Dat Nederland daartegen ‘een dam wil opwerpen’, is krachtige taal uit de mond van de koning.

We zeggen op 4 en 5 mei heel gemakkelijk dat de waarden van vrijheid en democratie niet vanzelfsprekend zijn en dat ze actief onderhouden moeten worden en doorgegeven. Nu worden we geconfronteerd met de vraag: wat hebben we daar dan concreet voor over – moreel én materieel? De gastvrije opvang en alle hulp die vanuit Nederland direct beschikbaar kwam, geven daarop een eerste antwoord.

Eens te meer blijkt dat voor Nederland de EU, de Navo en de VN de ankers zijn van het buitenlands en veiligheidsbeleid. Het kabinet heeft de voorgenomen extra investeringen in defensie met brede parlementaire steun kunnen versnellen en verhogen. Dat is nodig nu verschillende landen streven naar een wereld waarin het recht van de sterkste geldt. In dat wereldbeeld worden democratie, soevereiniteit en vrijheid uitgehold. Daartegen moet Nederland samen met zijn internationale partners een dam opwerpen. Dat vraagt om een goed toegeruste krijgsmacht voor een veilig Europa en een krachtige NAVO. Het vraagt een doelgerichte, democratische en zelfbewuste Europese Unie, die een grotere rol pakt op het wereldtoneel.

Een direct gevolg van de oorlog en de internationale sancties tegen Rusland is dat gas, elektriciteit en voedsel flink duurder zijn geworden. De gevolgen voor mensen, gezinnen en bedrijven zijn ernstig. Financiële problemen leiden tot meer schulden, faillissementen, gezondheidsproblemen en kinderarmoede. Het is pijnlijk dat steeds meer mensen in Nederland moeite hebben met het betalen van hun huur, boodschappen, zorgpremie of energierekening. Daarom komt het kabinet met een ongekend fors maatregelenpakket van ruim 18 miljard euro, vooral ten behoeve van de lage en middeninkomens. Het kabinet werkt aan een prijsplafond voor energie, zodat mensen hun energierekening kunnen blijven betalen.

Armoede en energie

De maatregelen die het kabinet op de valreep overeenkwam om de ergste energiearmoede te voorkomen, hebben de Troonrede nog gehaald. De koning noemt het prijsplafond dat het kabinet maandagavond met energiebedrijven overeenkwam.

Het kabinet probeert ook tegemoet te komen aan de roep vanuit de Tweede Kamer om ook de middeninkomens te helpen, omdat naast de lage inkomens ook deze groepen in de problemen dreigen te komen. Daarbij geldt een winstwaarschuwing: niet alle prijsstijgingen kunnen volledig worden gecompenseerd en niet iedereen kan volledig worden geholpen. Niet benoemd in de Troonrede is de grote onzekerheid rond de begroting: niet uit te sluiten valt dat de tegemoetkomingen al vóór het nieuwe jaar moeten worden herzien of aangevuld.

Het kabinet zal al het mogelijke doen om een breed draagvlak te krijgen voor de aanpak van het stikstofprobleem. Industrie, mobiliteitssector én landbouw moeten de uitstoot naar beneden brengen. Het doel is natuurherstel, een vitaal platteland en een goede toekomst voor de Nederlandse boeren. Daarom is halvering van de stikstofuitstoot onontkoombaar, ook vanwege gerechtelijke uitspraken en om te zorgen dat de vergunningverlening niet stil komt te liggen. Tegelijkertijd zijn er begrijpelijke emoties van boeren die vrezen voor de toekomst van hun familiebedrijf, waar ze zo trots op zijn, vaak al generaties lang.

Boeren en stikstof

Opnieuw doet het kabinet een poging om de neuzen dezelfde kant op te krijgen in het taaie stikstofdossier, door enerzijds de emoties van de boeren ‘begrijpelijk’ te noemen, anderzijds door de onvermijdelijkheid te onderstrepen van halvering van de stikstofuitstoot. Veelzeggend is dat de koning het noemen van een jaartal daarvoor achterwege laat. Daarover gaat nu een verhitte politieke discussie: 2030 of toch iets later?

Zorgen voor veiligheid in een sterke en goed functionerende rechtsstaat is een andere kerntaak van de overheid. De aanpak van georganiseerde criminaliteit heeft de hoogste prioriteit. Nationaal en internationaal moet het verdienmodel van de georganiseerde misdaad worden verstoord. Het moet veel makkelijker worden criminele vermogens af te pakken en crimineel handelen vanuit de gevangenis een halt toe te roepen. Het kabinet investeert fors in een betere bescherming van de hoeders van onze rechtsstaat, zoals advocaten, rechters, politici, bestuurders en journalisten.

Georganiseerde misdaad

In de Troonrede benoemt de koning dat de aanpak van georganiseerde criminaliteit de hoogste prioriteit heeft. Het kabinet werkt al langer aan de veiligheid om daarmee de rechtsstaat te beschermen. Maar tot nu toe zonder al te veel succes. Opvallend is dat Willem-Alexander noemt dat Justitie criminele activiteiten vanuit de gevangenis wil tegengaan. Afgelopen weekend kwam het nieuws naar buiten dat zware criminelen het op prinses Amalia zouden hebben voorzien. Daarnaast noemt de koning maatregelen aan de preventiekant, zodat jongeren minder snel in de criminaliteit terecht komen.

Alle inwoners van Nederland moeten hun recht kunnen halen en het kabinet voelt de absolute plicht recht te doen aan de inwoners van het aardbevingsgebied in Groningen en de slachtoffers van de toeslagenaffaire. Het blijft pijnlijk en beschamend dat zoveel mensen en gezinnen in grote problemen zijn gekomen door fouten en nalatigheid van de overheid. Alles is gericht op zo snel mogelijke compensatie en zo snel mogelijk herstel.

In een samenleving waarin geen plaats is voor racisme en discriminatie, en waarin iedereen zich gehoord en erkend voelt, is een open blik nodig op de minder mooie bladzijden uit onze geschiedenis. Niet om met opvattingen van nu te oordelen over onze voorouders, wel met oog en gevoel voor wat onze geschiedenis betekent voor verschillende groepen en culturen die deel uitmaken van onze samenleving. Op weg naar de herdenking van 150 jaar afschaffing van de slavernij in 2023 is er opnieuw aanleiding onszelf rekenschap te geven van ook dit deel van onze geschiedenis.

Excuses voor slavernij

Het lijkt een bijzin. Maar de koning lijkt hier aan te kondigen dat het kabinet volgend jaar excuses zal aanbieden voor Nederlands slavernijverleden. In 2020 wilde premier Mark Rutte dat niet doen, nadat coalitiepartij D66 hem dat toen tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen middels een motie vroeg. Volgens hem zouden excuses polariserend kunnen werken. “De vraag is of je mensen die vandaag leven verantwoordelijk kunt houden voor het verleden. Dat kunnen anderen weer als pijnlijk ervaren”, zei hij toen. 2023 is een herdenkingsjaar, omdat het dan 150 jaar geleden is dat de slaafgemaakten vrij kwamen.

Leden van de Staten Generaal,

‘Tezamen zullen wij werken voor het heil van Nederland’ – aldus mijn grootmoeder in 1948. Het zijn woorden die steeds opnieuw actueel zijn. Laat ons in deze onzekere tijd hoop en hernieuwd vertrouwen putten uit de wetenschap dat maatschappelijke vernieuwing in ons land altijd stapsgewijs en door samenwerking wordt bereikt. Zo was dat in het verleden, zo is het ook nu. Vanuit die gedachte wil de regering, samen met u en samen met alle positieve krachten in ons land, blijven werken aan oplossingen voor vandaag en een goede toekomst voor alle inwoners van het Koninkrijk. U mag zich in uw belangrijke werk gesteund weten door het besef dat velen u wijsheid toewensen en met mij om kracht en Gods zegen voor u bidden.

Lees ook:

Kabinet tast diep in de buidel om koopkracht voor iedereen wat beter te maken

De overheid heeft weer diepe zakken om noodlijdende burgers door de energiecrisis te helpen. De minima en lage inkomens gaan er zelfs structureel op vooruit.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden