Boekrecensie Politiek

Landrot is blind voor anarchie op zee

Filosoof Haroon Sheikh en onderzoeksjournalist Ian Urbina bekijken de wereld met maritieme bril.

Een mens staat normaal gesproken met beide benen op de grond. Het maakt dat wij onszelf beschouwen als inwoners van het land, merkte de Duitse filosoof Peter Sloterdijk ooit op. We noemen onze planeet ‘aarde’, terwijl we die nuchter kijkend naar oppervlakte beter ‘waarde’ zouden kunnen noemen.

Die blikvernauwing gaat verder. Machtsdenken en machtstheorieën stellen in veel gevallen land centraal. In beschouwingen gaat het dan over ‘geopolitiek’.

Politicoloog/filosoof Haroon Sheikh laat de lezers fundamenteel anders kijken dan ze als landdier gewend zijn in het boek ‘Hydropolitiek. Samenwerking en conflict op de zeven zeeën’. Dat leidt ook tot andere inzichten.

Talrijke keren in de wereldgeschiedenis was de zee motor van vooruitgang, stelt Sheikh bijvoorbeeld. Kijk naar de stappen die Nederland maakte in de Gouden Eeuw en de verandering van het denken in die tijd. Hugo de Groots beschouwingen over de vrije zee en het internationaal recht dateren niet toevallig uit die dagen. Hydropolitieke gemeenschappen zijn doorgaans dynamischer: ze zijn egalitair, ondernemend, innovatief en hebben een financieel-wiskundige blik op de wereld. Het komt de vooruitgang en de mensen veelal ten goede, meent Sheikh.

Zwarte vismarkt 

Het met een Pulitzerprijs onderscheiden ‘De jungle op zee. De onbestrafte misdaden tegen mens en milieu op zee’ van de Amerikaan Ian Urbina zou je ook een hydropolitiek boek kunnen noemen, maar dan wel een met een iets minder roze bril. Ruim vier jaar verdiepte de journalist van de New York Times zich in de maritieme wereld en een groot deel van die tijd bracht hij door op zee. Zijn conclusie samengevat in één zin: “De rechtsstaat – die aan land vaak zo solide is, geschraagd en verhelderd door eeuwen van zorgvuldige woordsmederij, zwaarbevochten jurisdictiegrenzen en robuuste handhavingsstructuren – is op zee vloeibaar, als die er al is.”

Minder netjes geformuleerd: chaos en anarchie zijn in veel gevallen troef. Aan boord van schepen wint folklore het in veel gevallen van wetten: de strakke hiërarchie, de zwijgcodes, het bijgeloof en tal van andere zaken zijn vaak al eeuwen onveranderd. De onmetelijkheid van de oceanen nodigt bovendien uit tot misdaden en misdrijven. “Op zee is anonimiteit de regel”, constateert een van Urbina’s geïnterviewden terecht. Scherpe controles zijn lastig uitvoerbaar en duur, maar in veel gevallen ook een bewust ondergeschoven kindje, omdat andere (zoals commerciële) belangen voorrang krijgen.

Een op de vijf vissen die op onze borden belanden, is bijvoorbeeld illegaal gevangen. In de mondiale zwarte markt voor vis, schaal- en schelpdieren gaat jaarlijks zo’n twintig miljard dollar om. Van de 56 miljoen vissers op zee krijgt een zeer groot deel slecht betaald, als er al niet sprake is van dwangarbeid, wurgcontracten, fysieke en seksuele mishandeling. Vuiligheid wordt zonder scrupules overboord gezet. Het misverstand dat oneindige oceanen oneindig veel kunnen hebben, blijkt onuitroeibaar. Bovenal is het gewoon gemakkelijk en goedkoop lozen.

Urbina mengt onderzoeksjournalistiek met reportage-elementen. Hij jaagt met Sea Shepherd mee op een stropersschip, gaat mee op zoek naar walvisvaarders en stuit op louche bemiddelingsbureaus en karaokebars die bemanning ronselen en knechten. De journalist weet evengoed Sealand te bezoeken, het voormalige Britse verdedigingsplatform bij de monding van de Theems dat al ruim een halve eeuw pretendeert een zelfstandige staat te zijn. En hij mag mee aan boord van de abortusboot van Rebecca Gomperts, de Nederlandse arts en oprichter van Women on Waves.

 We vergeten tweederde van het aardoppervlak

Ontberingen en risico’s neemt Urbina meestal voor lief. Slechts een enkele keer lijkt hij zich te realiseren dat ook voor hem de dood op de loer ligt. De Amerikaanse verslaggever had wel dikwijls het gevoel een tijdreis te maken, “omdat ik dingen had gezien – piraterij, walvisvaart, slavernij, zeegevechten – waarvan ik altijd had gedacht dat die echt tot het verleden behoorden”.

‘De jungle op zee’ is een urgent boek. Zonder boodschapperige toon pleit vrijwel elke pagina voor meer bewustzijn bij politiek, publiek en journalistiek voor de misstanden op zee. Houden we die blinde vlek, dan blijven alle pogingen om de aarde een stuk humaner en duurzamer te maken halfslachtig. Zelfs meer dan dat. Dan vergeten we tweederde van het aardoppervlak.

In ‘Hydropolitiek’ reist Haroon Sheikh na een filosofische inleiding vanuit de studeerkamer langs zeven zeeën: hij belicht verleden, heden en toekomst van de Middellandse Zee, de Arabische Zee, de Indische Oceaan, de Zuid-Chinese Zee, de Oost-Chinese Zee, de Amerikaanse zeeën en de Noordzee.

Soms doen de beschouwingen wat schools en plichtmatig aan. Het stevige geloof van de auteur in de lichte nautische geest gericht op handel en verbindingen tegenover het zware geopolitieke denken met zijn nadruk op grenzen en conflict heeft soms wat naïefs.

Maritiem denken

Tegelijkertijd geeft dat je als lezer wel een frisse blik. Op filosofie bijvoorbeeld. Volgens Sheikh is het geen toeval dat Franse en Duitse denkers als Kant en Descartes druk waren met speculatie en metafysica, op zoek waren naar vaste grond onder de voeten, terwijl Britse collega’s als Hume, Burke en Smith veel praktischer waren ingesteld, de vrijheid van individu en markt omarmden.

Als ‘Hydropolitiek’ stilstaat bij de machtsverschuiving van de Atlantische naar de Indische en Grote Oceaan, komt de auteur met de theorie dat India weleens grotere kansen op dominantie kan hebben dan China, dat van oudsher erg op het land gericht is, al is dat de laatste decennia wel iets veranderd. India is altijd al meer in de greep van het maritieme denken. Dat helpt de democratische traditie te verklaren. Het maakt ook dat Indiërs minder dan Chinezen op productie zijn ingesteld en meer op cognitie, (conceptueel) denken en argumenteren. In een tijdperk van digitalisering kan dat weleens een doorslaggevende factor zijn.

Of in dit soort kenmerken van samenlevingen inderdaad een voorspellende waarde besloten ligt, moet de toekomst uitwijzen. Prikkelende gedachten zijn het in elk geval.

Oordeel: Urbina: urgente journalistiek. Sheikh: soms wat naïef, wel prikkelend.

Haroon Sheikh
Hydropolitiek. Samenwerking en conflict op zeven zeeën
Boom; 320 blz. € 32,50

Ian Urbina
De jungle op zee. De onbestrafte misdaden tegen mens en milieu op zee
Vert. F. van der Aa en I. van den Elskamp
Atlas Contact; 558 blz. € 29,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden