AnalyseOmtzigt-memo

Is het CDA wel stabiel genoeg om te regeren?

Demissionair minister Wopke Hoekstra (CDA) vrijdag op het Binnenhof voorafgaand aan de wekelijkse ministerraad.  Beeld ANP
Demissionair minister Wopke Hoekstra (CDA) vrijdag op het Binnenhof voorafgaand aan de wekelijkse ministerraad.Beeld ANP

Pieter Omtzigt heeft het CDA in grote verlegenheid gebracht met een messcherpe aanklacht in 76 pagina’s tegen zijn eigen partij. De vraag is of het tussen de partij en Omtzigt nog wel goed komt. En is het CDA wel stabiel genoeg voor de potentiële coalitiepartners VVD en D66?

De stabiliteit van het CDA lag bij aanvang van de formatie al op tafel. VVD-leider Mark Rutte uitte toen zijn twijfels. Waren de christendemocraten na de verkiezingsnederlaag en de interne verdeeldheid over Pieter Omtzigt nog wel stabiel genoeg om te regeren? Rutte opperde het idee om Omtzigt een functie in het kabinet aan te bieden, wat de formatie al direct in crisissferen bracht. Het CDA liet gelijk weten dat het niet stond te trappelen om te gaan regeren.

Drie maanden na de verkiezingen leek het juist of de partij weer iets was opgekrabbeld. Pieter Omtzigt had vanuit huis zijn wensen voor de formatie opgeschreven en de fractie beloofde die in de onderhandelingen mee te nemen. Hij wordt nu tijdelijk als Kamerlid vervangen en Wopke Hoekstra leek een stuk zelfbewuster met de formatie aan de slag te gaan sinds hij zich niet meer vanuit Enschede op zijn vingers gekeken voelde. Hij stelde zelfs de vraag of GroenLinks wel stabiel genoeg was om te regeren.

Maar inmiddels ligt de vraag over stabiliteit weer levensgroot op het bord van het CDA sinds de 76 pagina’s van Omtzigt op straat liggen.

Pieter Omtzigt, hier in 2019.  Beeld Hollandse Hoogte / Peter Hilz
Pieter Omtzigt, hier in 2019.Beeld Hollandse Hoogte / Peter Hilz


IJzersterke kandidaat-partijleiders

Het lijkt wel of alles bij het CDA al een jaar tegenzit. De partij prees zichzelf begin 2020 nog gelukkig omdat ze ijzersterke potentiële partijleiders in huis had. Met minister Hugo de Jonge van volksgezondheid, minister van financiën Wopke Hoekstra en staatssecretaris Mona Keijzer van economische zaken konden de christendemocraten met een gerust hart de verkiezingen van 2021 ingaan. Maar van die zelfverzekerdheid is weinig meer over na de rommelige lijsttrekkersverkiezing, de plotselinge aanstelling van een nieuwe lijsttrekker in december, de toeslagenaffaire die leidde tot de val van het kabinet en tenslotte de mislukte verkiezingen.

Waarom het zo mis ging evalueert nu een commissie onder leiding van Liesbeth Spies. Zij komt volgende maand met haar rapport. Maar duidelijk is dat bij al die gebeurtenissen de nummer twee op de CDA-lijst, Pieter Omtzigt, steeds een prominente rol speelde. Soms op de achtergrond, soms op de voorgrond. Omtzigt zit al maanden overspannen thuis, maar heeft wel voor Spies uitgebreid zijn kant van het CDA-verhaal beschreven. Dit verhaal lijkt bewust uitgelekt, en liegt er niet om.

Omtzigt uit forse kritiek op de onderlinge omgangsvormen bij het CDA, waar hij bewijs voor levert met app-wisselingen. Het Kamerlid voelt zich jarenlang tegengewerkt of niet serieus genomen in zijn partij, bijvoorbeeld bij de toeslagenaffaire.

Foute bestuurscultuur

Omtzigt wil dat de bestuurscultuur in Den Haag radicaal verandert. En hij ziet premier Rutte als de belangrijkste exponent van de foute bestuurscultuur. Het is voor Omtzigt onvoorstelbaar dat Rutte opnieuw premier wordt. Maar ook in zijn eigen partij moet het roer om, blijkt uit zijn memo. Harde kritiek heeft hij op zijn eigen ministers, zoals Hoekstra, die hem nooit steunden en na de toeslagenaffaire eigenlijk niet wilden aftreden.

Met het memo van Omtzigt is de partij in grote verlegenheid gebracht. De regionale afdelingen van het CDA herkennen zich niet in het geschetste beeld van de partij. Zij maken zich grote zorgen en dringen er bij het partijbestuur op aan de problemen met Omtzigt nu eindelijk op te lossen, en ook de nare Haagse omgangsvormen te verbeteren. Anderzijds nemen ze het Omtzigt zeer kwalijk dat hij het imago van de partij zo’n grote schade toebrengt.

Voor VVD en D66 is het vooral de vraag hoe effectief dit bommetje onder het CDA is. Staat de partij op uiteenvallen, of kan dit explosief nog onschadelijk worden gemaakt? Hoekstra zal hier snel en overtuigend antwoord op moeten geven. Toch kan hij die vraag maar voor een deel beantwoorden. Voor dat andere deel is het CDA nu juist weer afhankelijk van Omtzigt.

1 - Kochten sponsoren invloed bij het CDA?

Wat heeft zich precies afgespeeld rond een aantal grote sponsors van het CDA? In het donderdag uitgelekte memo van Pieter Omtzigt worden een aantal vragen opgeroepen, maar de antwoorden laten nog op zich wachten.

Duidelijk is dat het CDA eind november 2020 afstevent op een groot tekort voor de aanstaande campagne voor de verkiezingen. De ‘CDA Business Club’ – een groep bestaande uit vermogende mkb’ers – en de C100 – een club ‘ter ondersteuning van de campagnekas’ waarvan het lidmaatschap 2500 euro per jaar kost – trekken gezamenlijk aan de bel.

“Van de benodigde uiterst minimale 1,25 miljoen is er op zijn hoogst 0,5 miljoen beschikbaar voor de hele campagne”, schrijven zij aan toenmalig voorzitter Rutger Ploum en campagneleider en minister van binnenlandse zaken Raymond Knops. Hun leden zijn niet bereid om te doneren, de redenen daarvoor zijn eerder in ‘persoonlijke gesprekken’ gedeeld met Ploum en Knops.

Het nijpende geldtekort wordt later – als Hugo de Jonge plaats heeft gemaakt voor Wopke Hoekstra – opgelost. Pieter Omtzigt schrijft in zijn memo “dat bijna 1 miljoen van het campagnebudget van drie sponsoren lijkt te komen. En die sponsoren en iemand in het campagneteam hebben belang bij pogingen om wijzigingen aan te brengen in de CDA-plannen.” Hij stelt er vertrouwelijk nader op in te kunnen gaan.

De sponsoren heeft hij niet terug kunnen vinden in het overzicht dat politieke partijen verplicht bij het ministerie van binnenlandse zaken moeten inleveren. Een mogelijke verklaring daarvoor is dat de sponsoren zich kort voor de verkiezingen hebben aangemeld – het verplichte overzicht loopt tot drie weken voor de verkiezingen. Volgens interim-partijvoorzitter Marnix van Rij van het CDA zijn alle regels rondom donaties aan politieke partijen ‘gerespecteerd’. Dat de sponsoren mogelijk invloed zouden hebben op het beleid ‘herkent hij niet’. “Ik heb het uiteraard gecheckt”, aldus Van Rij.

2 - Werd Omtzigt gepasseerd voor het lijsttrekkerschap?

Pieter Omtzigt vindt dat hem het lijsttrekkerschap van het CDA is ontnomen, zo blijkt uit zijn memo. Dat gebeurde vorig jaar niet één, maar zelfs twee keer.

De eerste keer won Hugo de Jonge nipt de interne stemming, terwijl er volgens Omtzigt allerlei onregelmatigheden boven tafel kwamen die bewust onvoldoende zijn onderzocht. Zijn vrouw stemde bijvoorbeeld op Omtzigt, maar kreeg een bedankje voor haar stem op De Jonge. In zijn memo haalt Omtzigt meer onregelmatigheden aan die hem benadeelden.

De tweede keer dat hij werd benadeeld, was nadat Hugo de Jonge zich na forse interne druk plotseling terugtrok als lijsttrekker. De partijtop wilde toen dat Wopke Hoekstra lijsttrekker werd en niet Omtzigt. Terwijl Hoekstra eigenlijk geen lijsttrekker wilde worden.

Afspraak

Omtzigt schrijft met toenmalig partijvoorzitter Rutger Ploum de afspraak te hebben gemaakt dat hij De Jonge zou opvolgen mocht die zich terugtrekken. Hij had immers steun gekregen van de helft van de partijleden.

Omtzigt werd echter onder grote druk gezet om Hoekstra snel als lijsttrekker te accepteren. Hij ging vervolgens naar diens woonhuis met het idee om er eerst nog eens over te praten. Maar op weg daar naartoe werd hij geïnformeerd dat de NOS en RTL hem daar zouden opwachtten. De media waren getipt dat Omtzigt Hoekstra persoonlijk zou vragen om lijsttrekker te worden. Dat klopt niet, stelt Omtzigt.

Bij het CDA herkennen ze zich volgens een zegsman niet in het wantrouwen dat Omtzigt over de verkiezingen beschrijft. Er ging van alles fout. Maar de partijtop is niet bewust bezig geweest de verkiezingen bij te sturen ten gunste van De Jonge. Die suggestie is ‘uiterst pijnlijk en onterecht’. Wel erkent hij dat binnen de partijtop een duidelijke voorkeur lag voor Hugo de Jonge of Wopke Hoekstra als lijsttrekker.

3 - Waarom werd Omtzigt telkens opzij gedrukt?

Los van de krachttermen die over Pieter Omtzigt rondgingen binnen het CDA, schetst de parlementariër in zijn memo een breder beeld van hoe er met hem is omgegaan. Daaruit spreekt dat Omtzigt op allerlei terreinen vooral werd buitengesloten.

Na de formatie van 2017 raakte Omtzigt naar eigen zeggen op een zijspoor, ondanks een groot aantal voorkeurstemmen. Bij belangrijke overleggen is hij niet welkom, een deel van zijn portefeuille die hij als Kamerlid graag had gehouden raakt hij kwijt. Regelmatig wordt hij voor het blok gezet met besluiten waarin hij als inhoudelijk woordvoerder niet is betrokken.

In de aanloop naar de verkiezingen van 2021 krijgt Omtzigt een plek in de commissie voor het verkiezingsprogramma. Maar als het bestuur daar later aanpassingen in wil doen, krijgt hij daar op veel punten niets van te zien. Voor Omtzigt belangrijke punten, zoals een verhoging van het minimumloon met 10 procent, worden er alsnog uitgehaald. “Ik ervaar het als een dictaat”, schrijft Omtzigt.

Toeslagenaffaire

Pikant is dat vooral in de toeslagenaffaire Omtzigt niet of nauwelijks wordt betrokken, terwijl hij juist jaren heeft gewerkt om die boven tafel te krijgen. De eerste oplossing die de regering voor ogen heeft, na het rapport van de commissie-Donner in maart 2020, is hem ‘door de strot geduwd’. Veel gedupeerden zijn daarmee niet geholpen, oordeelt Omtzigt, en op het ministerie van financiën is dat bekend, blijkt achteraf.

Nadat de parlementaire ondervragingscommissie met een hard rapport is gekomen, draait de situatie volledig om. Omtzigt wordt gebeld vlak voordat staatssecretaris Alexandra van Huffelen wil aankondigen dat alle gedupeerden 30.000 euro krijgen. Daar is hij het niet mee eens, maar het gebeurt toch. “Deze regeling was overduidelijk bedacht door ministers die niet wisten hoe het zat maar een statement wilden maken. Voor mij was het duidelijk: op het terrein waarvan ik alles wist, was mijn expertise niet van belang. En als nummer 2 had ik geen rugdekking van de nummer 1 op het belangrijkste dossier waar ik aan gewerkt had.” (Jan Kleinnijenhuis, Wendelmoet Boersema)

Lees ook:

Omtzigt rekent in 76 pagina's af met zijn CDA

In appberichten krijgt Pieter Omtzigt allerlei verwensingen naar zijn hoofd

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden