null

Vier scenario's

Is er nog een uitweg uit de stikstofcrisis?

Beeld Maus Bullhors

Je moet lang zoeken naar betrokkenen die nog wél vertrouwen hebben in de bemiddelingsgesprekken tussen kabinet en boeren onder leiding van Johan Remkes. Het kabinet wil de doelen niet aanpassen, maar wil er wel met de boeren uitkomen. Waar zit dan de speelruimte?

Niels Markus en Lukas van der Storm

Zo op het oog zit het allemaal muurvast. Nu het kabinet na een paar jaar dralen met forse ingrepen voor het terugbrengen van de stikstofuitstoot en natuurherstel komt, zetten boeren massaal hun hakken in het zand. Vooral de veehouderij zal fors moeten inleveren; het platteland vreest een kaalslag door de beoogde halvering van de uitstoot.

Die patstelling zal links- of rechtsom doorbroken moeten worden. De aanpak die het kabinet voorstaat, uitkoop op basis van vrijwilligheid, is zonder agrarisch draagvlak vrijwel onmogelijk. Provincies moeten immers per natuurgebied de puzzel gaan leggen wat er in de omgeving nodig is. Als boeren niet mee willen praten, loopt zo’n gebiedsproces al snel vast. Ergens moet dus water bij de wijn. Maar door wie, en hoe?

SCENARIO 1

Het verlagen van de doelen: weinig kansrijk

De boerenorganisaties zijn helder over hun eisen: de halvering van de stikstofuitstoot in 2030 moet van tafel. “Onhaalbaar”, vindt LTO-voorman Sjaak van der Tak. Hij vindt dat ook de zogeheten ‘kritische depositiewaarde’ (kdw), de norm voor de hoeveelheid stikstof die schadelijk is voor de natuur, de prullenbak in moet.

Dat gaat lijnrecht in tegen de uitgangspunten van het kabinet. Volgens stikstofminister Christianne van der Wal kan er niet getornd worden aan het doel van 50 procent in 2030. En die kritische depositiewaarde is weliswaar niet perfect, maar er is juridisch nog geen alternatief: rechters zullen er bij een vergunningaanvraag naar blijven kijken.

Het kabinet kan wel een – vooral – symbolische stap zetten om de onvrede te beteugelen. In juni, toen het kabinet zijn stikstofplan presenteerde, schrokken veel boeren zich rot over het kaartje waarin de reductiedoelen waren ingetekend. Tot op boerderijniveau was te zien wie 70 procent stikstof zou moeten reduceren, en wie bijvoorbeeld maar 12. Dat kaartje, klonk al gauw, moest van tafel.

LTO-voorzitter Sjaak van der Tak, met links in de achtergrond oud-staatsecretaris van landbouw Henk Bleker. Beeld ANP
LTO-voorzitter Sjaak van der Tak, met links in de achtergrond oud-staatsecretaris van landbouw Henk Bleker.Beeld ANP

Ook in Den Haag is niemand tevreden met de na publicatie ontstane beeldvorming, hoe vaak Van der Wal ook herhaalde dat het kaartje slechts een ‘houtskoolschets’ is en dat de invulling ervan vooral aan de provincies is. Het kabinet zou vrijdag als gebaar het kaartje definitief kunnen intrekken. Maar als de doelen overeind blijven, is dat vooral een symbolische geste.

Op korte termijn is er weinig speelruimte, op iets langere termijn lijken er wel wat uitwegen. Ook de Haagse coalitie zit in haar maag met die kdw. Vooral het CDA, maar ook VVD en ChristenUnie, hebben er moeite mee dat de staat van de natuur puur aan het stikstofoverschot wordt afgemeten. Terwijl dat overschot in sommige gebieden onoplosbaar is, en andere maatregelen ook kunnen helpen de natuur gezonder te maken. Het kabinet wil in de toekomst breder naar de natuurkwaliteit kijken. Waarbij de kdw niet langer een doel op zich is, maar slechts een van de indicatoren.

Ongeveer in diezelfde lijn ligt een mogelijk compromis waaraan het AD donderdag refereert. Het stikstofdoel zou volgens een coalitiebron vijf jaar naar achteren kunnen: van 2030 naar 2035. Dat het kabinet daar onverkort voor gaat, lijkt uitgesloten. Dat zou niet alleen lijnrecht ingaan tegen het coalitieakkoord en mogelijk zelfs tot een kabinetscrisis leiden omdat de stikstofdoelen voor D66 heilig zijn, het zal ook worden uitgelegd als zwichten voor protest en intimidatie.

Waarschijnlijker is dat een soort water-bij-de-wijn-scenario in beeld komt. Waarbij provincies nú eerst aan de slag gaan. Mocht dan volgend jaar blijken dat de doelen echt onhaalbaar zijn, dan zou de oplossing gezocht kunnen worden in andere manieren om de natuur te verbeteren. Zoals een hogere waterstand, het aan elkaar knopen van natuurgebieden of intensiever beheer.

SCENARIO 2

Innovatie: kansrijk, maar vooral als joker

Zijn de rigoureuze maatregelen van nu überhaupt wel nodig om de stikstofuitstoot vanuit de landbouw fors omlaag te krijgen? Nee, zeggen boerenorganisaties. Via technische oplossingen is al heel veel mogelijk. Die hebben ervoor gezorgd dat de landbouw zijn stikstofemissie sinds 1990 meer dan halveerde. En ook nu – zeker gezien de grote druk op het stikstofdossier – zitten bedrijven en wetenschappers niet stil.

Neem de Lely Sphere, een nieuw stalsysteem dat koeienpoep- en plas scheidt, en de ammoniak die vrijkomt ook nog eens omzet in kunstmest. Het systeem kan de stikstofuitstoot van een stal met 70 procent terugbrengen. “Je moet niet halveren (de veestapel, red.), maar innoveren”, benadrukte topman André van Troost van ontwikkelaar Lely eerder. “Dat is goedkoper dan het uitkopen van boeren.”

Dat klinkt mooi, maar er vallen in elk geval twee zaken op af te dingen. De eerste: innovaties werken lang niet altijd zo goed als op papier. Volgens onderzoeken reduceren de systemen in de weerbarstige praktijk veel minder uitstoot dan in de testfase.

Minister Christianne van der Wal (natuur en stikstof) half juli bij de laatste ministerraad voor de politieke zomerstop. Beeld ANP
Minister Christianne van der Wal (natuur en stikstof) half juli bij de laatste ministerraad voor de politieke zomerstop.Beeld ANP

Maar misschien nog wel belangrijker: het kabinet heeft ook andere prioriteiten dan alleen stikstofreductie. Stikstof is slechts een onderdeel van een bredere natuuropgave. Het kabinet wil ook natuurgebieden aan elkaar knopen, de waterstand verhogen en de waterkwaliteit verbeteren.

In dat plaatje is in de directe omgeving van natuur weinig plek voor al te grote en intensieve landbouw. Zelfs niet als die de stikstofuitstoot via innovatie tot het minimale terug zou brengen.

Dat wil niet zeggen dat innovatie niet óók een belangrijk deel van de oplossing kan zijn, iets wat coalitiepartijen CDA en VVD ook willen. Voor intensieve veehouderijen blijft plek in Nederland, schreef landbouwminister Henk Staghouwer vorige maand al. Maar wel op plekken waar dat past, verder van beschermde natuur. Als bedrijven die moeten verhuizen verder boeren in moderne, emissiearme stallen, levert ook dat een bijdrage aan stikstofreductie.

Innovatie is voor het kabinet een fijne kaart om achter de hand te hebben. Mochten provincies met hun gebiedsplannen de stikstofdoelen niet meteen halen, dan zou het kunnen helpen om landelijk strengere uitstooteisen aan stallen te stellen. Al zal het enthousiasme vanuit de agrarische sector voor zo’n van bovenaf opgelegde innovatie vermoedelijk een stuk minder zijn.

SCENARIO 3

Perspectief: kansrijk

Tandenknarsend keken Kamerleden van de coalitie eind juni naar landbouwminister Henk Staghouwer, tijdens het laatste grote stikstofdebat. De man die de boeren een pleister moest bieden voor de operatie van zijn collega Van der Wal, had zijn huiswerk niet gemaakt.

De minister had het over procedures en Kamerbrieven, maar kon op geen enkele manier aangeven welke toekomst boeren hebben die wél kunnen doorgaan. “Volstrekt onvoldoende”, vond Jesse Klaver (GroenLinks). CDA’er Derk Boswijk kreeg er ‘een knoop’ van in zijn maag.

Henk Staghouwer (r), minister van landbouw en Christianne van der Wal, minister voor stikstof, half juni tijdens het Kamerdebat over het stikstofbeleid. Staghouwer kreeg veel kritiek op zijn optreden in de Kamer. Beeld ANP
Henk Staghouwer (r), minister van landbouw en Christianne van der Wal, minister voor stikstof, half juni tijdens het Kamerdebat over het stikstofbeleid. Staghouwer kreeg veel kritiek op zijn optreden in de Kamer.Beeld ANP

De Kamer verwacht in september een wél uitgewerkte visie van Staghouwer. Hij zal moeten schetsen hoe boeren een goede boterham kunnen verdienen zonder de eeuwige schaalvergroting en hoe zij meer in harmonie met de natuur kunnen boeren.

Ook veel boeren die nu de barricaden opgaan, zien al langer dat het huidige model knelt. Zij zijn vaak best bereid hun werkwijze aan te passen, mits de overheid haar afspraken nakomt en supermarkten een eerlijke prijs voor hun waar betalen.

Heldere kabinetsplannen over de landbouw van de toekomst zouden daarom veel onvrede kunnen weghalen. De vraag is of Staghouwer daar nu al meer over kan vertellen dan een dikke maand geleden in de Kamer.

SCENARIO 4

Andere sectoren laten bijdragen: kansrijk, maar pas in het najaar

Naast het gewraakte kaartje en het gestuntel van Staghouwer maakte het kabinet nóg een fout. Door alleen de reductiedoelen voor de landbouw te presenteren, werden de boeren gesterkt in hun vermoeden dat alleen zij moeten bloeden om de stikstofuitstoot terug te brengen. Waar blijven de ingrepen bij andere uitstoters, zoals industrie en luchtvaart? Had het kabinet niet steeds herhaald dat alle sectoren evenredig moeten bijdragen?

Dat neemt niet weg dat het probleem in met name de veeteelt het grootst is. De landbouw is verantwoordelijk voor 40 procent van de stikstof die in natuurgebieden terechtkomt, het verkeer is goed voor 11 procent, de industrie voor 9 procent.

Minister Mark Harbers (infrastructuur) maakte begin juli na de eerste boerenonrust bekend dat ook de luchtvaart gaat krimpen. Beeld ANP
Minister Mark Harbers (infrastructuur) maakte begin juli na de eerste boerenonrust bekend dat ook de luchtvaart gaat krimpen.Beeld ANP

Na de eerste boerenonrust haastte het kabinet zich begin juli om bekend te maken dat de luchtvaart zal gaan krimpen. Dat is niets minder dan een omslag in decennia luchtvaartbeleid. Minister Mark Harbers (infrastructuur) kiest hiervoor vanwege geluidsoverlast, én de klimaat- en stikstofdoelen.

Het was communicatief handiger geweest om met de landbouwdoelen ook gelijk met die voor de industrie te komen. Maar minister Van der Wal zegt dat zij niet anders kon: het kabinet heeft meer tijd nodig voor de industrie, en omdat de provincies een jaar krijgen voor hun landbouwvisie, moest het gewraakte kaartje in juni naar buiten. De boeren zullen vrijdag dus vooral moeten vertrouwen op de belofte dat zij echt niet meer zullen bloeden dan de industrie of de automobilist.

Lees ook:

Kabinet en boeren tóch om tafel: de protesten werden te grimmig

De boerenprotesten escaleren dusdanig dat een uitweg uit de stikstofcrisis steeds lastiger wordt. Premier Rutte hoopt dat polderen alsnog werkt.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden