Interview Paul Bovend’EertKoningshuis

Is de monarchie toekomstbestendig? Over de video, de vakantie en de verantwoordelijkheid van Rutte

Koning Willem-Alexander en koningin Máxima op de video die ze verspreidden via hun Instagram.Beeld EPA

De koning die halsoverkop moet terugkeren uit Griekenland, de inschattingsfout van de premier, de koninklijke excuses in een videoboodschap, toevallig viel het allemaal nét samen met de publicatie van ‘De Koning en de monarchie – Toekomstbestendig?’ van jurist Paul Bovend’Eert, hoogleraar staatsrecht aan de Radboud Universiteit in Nijmegen.

De koning heeft een videoboodschap verzonden, waarin hij zegt dat het “hem pijn doet uw vertrouwen in ons beschaamd te hebben.” Hoe bijzonder is zo’n boodschap?

“De koning is onschendbaar, maar dat betekent niet dat zich hierover niet mag uitlaten. Willem-Alexander heeft vaker verteld over privézaken en hoe hij zich daarbij voelde. Zijn onschendbaarheid betekent niet dat hij geen fouten mag maken. Zoals hij zelf zegt: “Wij zijn betrokken, maar niet onfeilbaar.” Het is een heel persoonlijke boodschap, maar het is goed om te beseffen dat ook deze tekst onder de ministeriële verantwoordelijkheid valt. In feite zegt de koning hier hetzelfde als premier Rutte eerder: er is een inschattingsfout gemaakt, die ze nu zeer betreuren.

De titel van uw boek is met een vraagteken: ‘De Koning en de monarchie – Toekomstbestendig?’ Wat is uw antwoord op die vraag?

“Mijn antwoord is ja. De politieke partijen en een regering moeten de monarchie in meerderheid steunen, en dat is het geval. In de samenleving moet draagvlak zijn, en tot nu toe kan het koningshuis rekenen op veel steun. Dat blijkt ieder jaar uit onderzoek. Ondanks deze toestand zullen die cijfers hoog blijven, daar ben ik van overtuigd. Natuurlijk moeten ze voorkomen dat ze in opspraak komen. In mijn boek staat een historisch hoofdstuk van de hand van politiek historicus Alexander van Kessel, die laat zien hoe de leden van het koningshuis het draagvlak voor de monarchie meermalen zelf hebben ondergraven. In dat historisch perspectief is deze Griekenlandreis een bescheiden misser. Ons koningshuis is in de vorige eeuw één keer echt aan het wankelen gebracht en dat was tijdens de Lockheed-affaire. Toen bleek dat prins Bernhard, de echtgenoot van koningin Juliana, steekpenningen had aangenomen van vliegtuigbouwer Lockheed.

“Bij de presentatie van mijn boek vorige week zei de vicevoorzitter van de Raad van State Thom de Graaf dat ‘niemand zich met perfectie kan identificeren’. Perfectie is saai, de koning kan fouten maken en die kan hij herstellen. Er moet natuurlijk wel discussie over mogelijk zijn.

U doet een aantal aanbevelingen om de monarchie te moderniseren, welke zijn de belangrijkste?

“Moderniseren vind ik een paradoxaal woord hiervoor. Want het is en blijft archaïsch, een erfelijke en onschendbare koning. Tegelijkertijd is dit de kern van ons koningschap, anders zou je een president krijgen. Maar sommige regels zijn niet meer van deze tijd. Haal de koning uit de regering, is mijn belangrijkste advies. Volgens de Grondwet maakt hij daar deel van uit, zo ondertekent hij alle wetten. Sommigen zeggen dat hij dit kan weigeren, anderen benadrukken dat hij louter een adviesfunctie heeft. Dat is een onduidelijkheid, die je moet wegnemen. Uit de archieven weten we dat het niet ondenkbaar is dat de koning weigert een wet te ondertekenen. Koningin Juliana wilde destijds de ‘vier van Breda’, belangrijke Duitse oorlogsmisdadigers, de doodstraf besparen, tegen de zin van de ministers. Ze weigerde dat besluit in 1950 te tekenen.

“Het mooie is dat Willem-Alexander zich hier in 2013 zelf over heeft uitgesproken. Hij zou er best voor zijn als het koningschap ceremonieel wordt. Dan blijft de functie van staatshoofd over.

Zou daarmee de premier ook niet langer verantwoordelijk zijn voor het handelen van de koning, zoals nu?

“Nee, de ministeriële verantwoordelijkheid houdt daarmee niet op, dat denken mensen soms. Deze verantwoordelijkheid geldt ook voor het staatshoofd, de koning blijft onschendbaar. Ook dan zal de premier dus bij ophef over het handelen van de koning de verdediging moeten voeren.

Hoe heeft premier Rutte het volgens u gedaan in de Griekenlandkwestie?

“Hij heeft zelf toegegeven dat hij een verkeerde inschatting heeft gemaakt. Zijn reactie afgelopen zondag vond ik prima, die was volgens het boekje. Hij heeft niet uit de school geklapt of Willem-Alexander misschien zelf zijn reis wilde doorzetten en dat is hoe het hoort. De gesprekken tussen koning en premier zijn vertrouwelijk. Weliswaar geen staatsgeheim, maar ze vallen onder het geheim van Paleis Huis Ten Bosch. Als u daar als journalist een Wob-verzoek over zou sturen, als er bijvoorbeeld e-mails zouden zijn tussen koning en premier, dan zullen ze dat weigeren met een beroep op deze ‘eenheid van de Kroon’. Rutte en Willem-Alexander vormen staatsrechtelijk een twee-eenheid en daarom is hun overleg vertrouwelijk. Er worden ook geen notulen gemaakt.

De prinsessen Amalia, Alexia en Ariane en hun vader, koning Willem-Alexander.Beeld ANP

Hoe is dit geregeld in andere monarchieën in Europa, maakt daar bijvoorbeeld de koning nog deel uit van de regering?

“In alle Europese monarchieën heeft de koning sinds de negentiende eeuw een aanzienlijk deel van z’n macht verloren. De meeste monarchieën hebben een ceremoniële koning, ook al is dat niet overal in wetten vastgelegd. Alleen in Zweden is de koning formeel uit de regering geplaatst, in 1975. Soms is expliciet duidelijk gemaakt dat de koning niet mag weigeren wetten te ondertekenen. In het Verenigd Koninkrijk staat dit al ruim 200 jaar vast. Daarom tekent koningin Elizabeth alles, ook als premier Johnson wetten indient waarop juridisch veel kritiek is. In België is het niet geregeld, maar sinds koning Boudewijn destijds één dag aftrad omdat hij de nieuwe abortuswetgeving niet wilde tekenen, heeft men daar gezegd: dit nooit weer.

“In Denemarken wordt aangenomen dat de koningin moet opstappen mocht er een conflict zijn tussen haar en de ministers. Ik pleit ervoor om dat ook in Nederland aan te nemen. Hoewel het slechts eenmaal echt gebeurd dat ministers opstapten. Dat was toen koning Willem III zich in 1853 verzette tegen het herstel van de bisdommen. En bij premier Den Uyl tijdens de Lockheed-affaire spande het erom. Er was grote weerstand, ook binnen de ministersploeg, tegen het feit dat de prins niet vervolgd zou worden.

Prinsesseen Amalia en Alexia zijn dinsdagavond rond 20.30 uur thuisgekomen. De oudste dochters van koning Willem-Alexander en koningin Máxima arriveerden per auto bij paleis Huis ten Bosch.Beeld ANP

Strekt de ministeriële verantwoordelijkheid zich ook uit tot de prinsessen Amalia en Alexia? Zij bleven langer in Griekenland, maar de premier – en trouwens ook de koning in zijn video – zeggen hier niets over.

“Rutte is staatsrechtelijk verantwoordelijk voor het hele Koninklijk Huis, dat bestaat naast de koning en zijn gezin uit prinses Beatrix, prins Constantijn en echtgenoot en prinses Margriet en haar echtgenoot. In de praktijk gaat het vooral om de koning en koningin, de voormalige koningin en de erfprinses. Voor hen geldt dat sommige zaken zoals vakanties privé zijn, maar die kunnen het openbaar belang raken en dan komt de premier in beeld. Bij kroonprinses Amalia zou ik denken dat dit nog niet geldt voor haar vakantie. Ze is nog geen achttien jaar, dus zij heeft ook nog geen plichten te vervullen. Wel weer een voorbeeld dat vraagt om verheldering van de huidige regels.

“Hoe je het ook regelt, dit soort kwesties valt nooit helemaal uit te bannen. Dat geldt voor ministers, denk aan Grapperhaus. Volledige openheid zal ook niet helpen, vertrouwelijkheid in het overleg met de koning hoort erbij. Ook ministers vergaderen in beslotenheid, net als politieke fracties of rechters in de rechtbank. Een beetje mysterie is eigen aan het koningschap. Waar de koning in deze tijd wel rekening mee heeft te houden is dat het volk weinig extra privileges meer accepteert. Vroeger was het heel normaal dat de Oranjes een uitzonderingspositie hadden. Nu willen we ook dat ze gewoon belasting betalen.”

Lees ook:

Koning in videoboodschap: we hadden niet moeten gaan

Koning Willem-Alexander heeft in een videoboodschap zelf gereageerd op de ophef rondom zijn vakantie naar Griekenland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden