null

AnalyseVerkiezingen

Ineens is het vanzelfsprekend: de lijsttrekker is een vrouw

Beeld Brechtje Rood

Met succesvolle optredens in de verkiezingsdebatten bepalen de vrouwelijke lijsttrekkers het beeld van de campagne van 2021.

Opeens zijn de vrouwen er, altijd en overal, in de verkiezingscampagne van 2021. Met succesvolle optredens bij de eerste tv-debatten bepalen ze nu al het beeld. De vrouwen zijn bezig de hoofdrol te pakken, met vier vrouwen die de lijst aanvoeren bij de grote partijen.

Het is snel gegaan. Toen in 2017 dertien lijsttrekkers op de foto gingen voor het slotdebat bij de NOS, kregen de enige vrouw nog een voorrangsbehandeling. Of Marianne Thieme van de Partij voor de Dieren even vooraan wilde gaan staan? Dat maakte het plaatje toch wat diverser, die ene groene jurk tussen alle blauwe pakken. In de debatten zelf kreeg ze geen hoofdrol. Thieme mocht debatteren tegen nieuwkomer Jan Roos, die geen enkele zetel zou halen. Hoe anders is het nu. In totaal doen tien vrouwen mee als lijsttrekker bij deze verkiezingen, ook bij veel nieuwe partijen.

1. Hoe doen de vrouwen het?

Bij de PvdA heeft lijsttrekker Lilianne Ploumen (58) in korte tijd het vacuüm weten te vullen dat Lodewijk Asscher achterliet. Ploumen deed nog maar één tv-debat, maar ook in andere mediaoptredens oogde ze ontspannen en vertolkte ze volgens de reacties het ‘strijdbare gevoel van de straat’. Net als de andere vrouwen die hun debuut als lijsttrekker maken, leidt Ploumen tot nu toe een campagne die volgens plan verloopt.

Bij D66 is Sigrid Kaag (59) goed voor bijna continue media-aandacht. Het gezag van Kaag als lijsttrekker is sinds de tv-debatten definitief gevestigd. Zij geldt als een geduchte tegenstander, die zich scherp kan laten gelden. Sinds de debatten is er alsnog een licht ‘Kaag-effect’ te zien in de peilingen. Van een grote rol voor nummer twee Rob Jetten in de campagne lijkt geen sprake meer.

Lilian Marijnissen (35) weet als lijsttrekker van de SP de aandacht te trekken als potentiële regeringspartner. VVD-lijsttrekker Rutte zoekt al toenadering. Hij prijst Marijnissen uitbundig om de ‘vrolijke sfeer’ in de SP-campagne en ziet zelfs overeenkomsten met de SP uit de hoogtijdagen van die partij.

In campagneoptredens springt ook Esther Ouwehand (44) van de Partij voor de Dieren er steevast uit, als speelse debater. In de Tweede Kamer valt al langer op hoe zij vooral premier Rutte met gemak tot confrontaties weet uit te lokken. Alleen Liane de Haan (53) van 50Plus is nog zoekende. In die partij is weer ruzie tussen kandidaten.

2. Debatteren de vrouwen anders dan de mannen?

“Vrouwen durven hun anders-zijn deze campagne te gebruiken, het hoeft niet ‘net als de jongens’”, stelt politicoloog Julia Wouters. De auteur van het boek De Zijkant van de macht – Waarom politiek te belangrijk is om alleen aan mannen over te laten is blij met de debatten die ze tot nu toe gezien heeft.

“Zoals Lilianne Ploumen en Sigrid Kaag maandagavond bij Op1. Zij gingen op zoek naar overeenkomsten, benoemden de verschillen zonder elkaar aan te vallen. Dat was in 2017 anders toen twee leiders op links, Asscher en Roemer, elkaar nog net niet de ogen uitkrabden. En nu gebruik ik expres een seksistisch geladen term die meestal voor vrouwen wordt gebruikt.”

Waarmee Wouters wil zeggen dat het voor vrouwelijke lijsttrekkers koorddansen blijft. “Wanneer kom je gepassioneerd over, wanneer hysterisch. Helaas is het nog steeds zo dat voor vrouwen stemverheffing en op elkaar inhakken anders wordt beoordeeld dan bij mannen.”

Wouters ziet ook hoe de huidige vrouwelijke politici zich daarvan bewust zijn, en hun gereedschapskist in debatten hebben uitgebreid. “Zie het ‘ik maak hem even af’ van Sigrid Kaag, of ‘I’m speaking’ van Kamala Harris in de Amerikaanse campagne. Lilian Marijnissen deed het heel handig in het RTL-debat, door te wijzen op de ‘inwisselbare mannetjes’ Hoekstra en Rutte. Dan maak je slim gebruik van je anders zijn.”

3. Profiteren zij van media-aandacht?

Een vrouw aan de top geeft gegarandeerd extra aandacht in de media. Alleen al de vraag of Sigrid Kaag zich kandidaat wenste te stellen, bezorgde D66 vorig jaar zomer bij voorbaat publiciteit. Dat voordeel is er nog steeds. Maar het wordt wel kleiner nu meer vrouwen als partijleider aantreden. Sinds Lilianne Ploumen de PvdA leidt, is de discussie veranderd. Vrouwen zijn er inmiddels genoeg.

Kritische opmerkingen krijgen de vrouwelijke lijsttrekkers ook. Vaak gaat dat over hun presentatie of geschiktheid. “Past het lijsttrekkerschap bij u?”, was de eerste vraag die Sigrid Kaag kreeg van een tv-verslaggever, toen zij zich meldde als kandidaat-lijsttrekker. “Ik mag hopen van wel, anders had ik me niet gemeld”, antwoordde zij. Haar sollicitatie werd ‘zelfbewust’ genoemd. Meer recent kreeg ze de bijnaam ‘Koningin Kaag’, in De Telegraaf.

Lilianne Ploumen protesteerde vorige week hartgrondig over de manier waarop zij in Nieuwsuur werd aangekondigd. In een filmpje over haar politieke loopbaan werd haar benoeming als minister van buitenlandse handel en ontwikkelingssamenwerking in 2021 een ‘verrassing’ genoemd. Ploumen vond dat een vorm van verhuld seksisme. “Ik ben partijvoorzitter geweest en vijftien jaar directeur van ontwikkelingsorganisaties. Als Wopke Hoekstra ineens minister wordt, vindt iedereen dat heel logisch. Ik duw even terug: hoezo heet dan een ministerschap in mijn geval ‘onverwacht’?”

4. Trekken vrouwelijke lijsttrekkers meer kiezers?

“Dat effect zie ik niet in onze peilingen”, zegt Peter Kanne van onderzoeksbureau I&O Research. Er zijn kiezers die bewust op een partij met een vrouw als leider stemmen, en daarom misschien wisselen, maar er kunnen ook kiezers zijn die liever op een mannelijke lijsttrekker stemmen. Er zijn ook kiezers die het bij hun vertrouwde partij houden en binnen de lijst op een vrouw stemmen. Zie de actie ‘Stem op een vrouw’, die als doel heeft met voorkeursstemmen meer vrouwen in de Tweede Kamer te krijgen.

Kanne: “GroenLinks-kiezers waren een jaar geleden voor 57 procent vrouw, nu is dat 60 procent, dus bijna hetzelfde, met Jesse Klaver aan het roer. Bij D66 is die verhouding 52 procent tegen 48 procent man. De klim die D66 nu maakt in de peilingen is evenveel aan vrouwelijke als aan mannelijke kiezers te danken.”

Wat meespeelt is dat in deze coronatijden de meeste kiezers een hang naar het vertrouwde hebben. Dat geeft lijsttrekkers van gevestigde (regerings)partijen een voordeel, of ze nu vrouw of man zijn. Kleinere partijen, zeker als ze niet in de Kamer zitten, hebben het daarom extra moeilijk. Sylvana Simons van BIJ1 wordt door haar eigen achterban op handen gedragen, maar krijgt veel minder aandacht, een lot dat ze deelt met de mannelijke nummers één van JA21 en Volt.

Lees ook:

Het raadsel van links: samen 40 zetels lukt niet meer

Jarenlang waren PvdA, GroenLinks en SP samen heel groot. Nu mogen ze al blij zijn met zo’n 35 zetels. Hoe kan dat? De politieke redactie van Trouw dook erin. Op eigen kracht redt een linkse partij het niet meer.

Beluister de podcast serie van Trouw over de verkiezingen.

Podcastmakers Frits van Exter en Menno Hurenkamp onderzoeken de grote verkiezingsthema’s. Aflevering 7: De kiezer is in de greep van buitenlandse problemen - maar de campagne? Ook deze verkiezingen hoor je veel mensen klagen dat het buitenlands beleid ei-gen-lijk geen thema is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden