Kieskompas

Identiteitspolitiek rukt op: Bent u anti-migratie? Dan heeft u waarschijnlijk geen warmtepomp

Tijdens de verkiezingen van dit jaar krijgt iedereen een eigen stempotlood. Beeld ANP
Tijdens de verkiezingen van dit jaar krijgt iedereen een eigen stempotlood.Beeld ANP

Zeg me dat je tegen kernenergie bent, en ik weet dat je ook tegen zwarte piet bent. Ben je anti-migratie? Grote kans dat je geen warmtepomp in je huis wilt. Identiteitspolitiek rukt op. 

Meer dan ooit raken de standpunten van politieke partijen en hun aanhang op economisch gebied verknoopt met die op cultureel gebied, zo blijkt uit het Kieskompas van 2021.  Deze versterking van de ‘identiteitspolitiek’ tekent het politieke landschap. 

De online stemhulp volgt al jaren de bewegingen van politieke partijen door een ‘politiek landschap’, aan de hand van stellingnames in hun verkiezingsprogramma’s. Dat resulteert in het plaatje zoals u dat uitgebreid hieronder kunt bekijken. De horizontale as is de economische, aan de linkerkant staan bijvoorbeeld de partijen die vinden dat het belastingtarief voor de hoogste inkomens omhoog moet. De verticale is de culturele as, waarop standpunten zijn uitgezet over abortus of racisme, maar ook over een thema als veiligheid. Partijen die vinden dat rechters meer gevangenisstraffen moeten opleggen en géén taakstraffen, staan bijvoorbeeld meer naar onderen op deze as.

null Beeld Sander Soewargana
Beeld Sander Soewargana

Opnieuw valt deze verkiezingen op hoe drukbezet de diagonaal is van ‘noordwest’ naar ‘zuidoost’. Een van de vier kwadranten is leeg. Eerder stond hier nog D66, omdat het progressief ethische standpunten combineerde met een grote liefde voor de vrije markt. Tegelijkertijd is het midden weer wat gevulder dan tijdens eerdere verkiezingen voor de Tweede Kamer.

Landschap

Veel partijen maakten sinds de parlementsverkiezingen van 2006, toen Kieskompas voor het eerst in te vullen was, een wandeling door het landschap. Kijk maar eens naar het CDA, dat onder de latere kabinetten Balkenende een ‘ruk naar rechts’ maakte, maar nu weer terugkeert naar het midden. Of volg GroenLinks, dat aan de hand van voormalig partijleider Femke Halsema een economisch liberaler pad volgde, maar onder Jesse Klaver weer naar links schuift op de economische as. Ook andere interessante bewegingen zijn goed terug te zien, zoals het progressiever worden van de ChristenUnie. Die partij ontstond in 2000 uit twee stevig gereformeerde partijen, het GPV en de RPF, maar klimt nu – waarschijnlijk onder invloed van een meer evangelisch electoraat – voor het eerst boven de progressieve ‘nullijn’. Daarmee zijn de verschillen met de ‘mannenbroeders’ van de SGP groter dan ooit.

Er is één partij die zich deze verkiezingen lijkt te onttrekken aan die strakke diagonaal en dat is de PVV. Geert Wilders heeft zijn liberale herkomst als oud-VVD’er definitief achter zich gelaten. De PVV kwam dit jaar ook weer met een echt verkiezingsprogramma, in tegenstelling tot het A4-tje van 2017. Wilders zoekt daarin bewust naar links-conservatieve kiezers. Met succes, als we de peilingen zien, waar de PVV de enige is die de VVD nog enigszins bij kan houden.

“Wilders zoekt de kiezers op die economisch én cultureel bescherming zoeken, aldus politicoloog André Krouwel, bedenker van het Kieskompas maar inmiddels minder nauw betrokken bij de organisatie. “Zijn verhaal getuigt van ‘welvaartschauvinisme’, het verhaal waarmee ook Marine Le Pen in Frankrijk groot is geworden. Nederlanders met een Nederlandse achtergrond mogen wel een werkloosheidsuitkering, Polen, Bulgaren of andere migranten niet. Nederlanders moeten een sociale huurwoning krijgen, maar asielzoekers niet. Wilders is linkser geworden én conservatief, je zou het de partij van Nationale Bescherming kunnen noemen.”

Daarmee worden ook de verschillen tussen de PVV en andere populistische partijen als Forum voor Democratie groter. Volgen Krouwel is het opvallend hoeveel mensen dit jaar potentieel PVV-kiezer zijn die zeker niet op de partij voor Baudet zouden stemmen, en andersom.

Bij het maken van hun verkiezingsprogramma’s nemen partijen over het algemeen veel fermere en extremere standpunten in dan hun kiezers. Met de stembusgang in zicht willen partijen het onderscheid goed zichtbaar maken, waardoor het toch ‘een beetje tegen elkaar opbieden’ wordt, aldus Krouwel. Daarbij speelt ook een ontwikkeling die Krouwel in navolging van andere politicologen het ‘geplette midden’ noemt. Kiezers uit de lagere middenklasse kijken niet langer omhoog, in hun aspiraties.

Van een andere planeet

De rijken van deze wereld zoals Jeff Bezos van Amazon of techmiljardair Elon Musk lijken van een andere planeet, in tegenstelling tot de Anton Philipsen van vroeger. “Het plafond voor die kiezers is te hoog, terwijl ze door de vloer zakken”, aldus Krouwel. “Dat gevoel van ‘krijgen mijn kinderen het wel beter dan ik’ leeft veel breder dan vroeger. Wanneer een partij dat weet te vertalen in een verhaal dat ‘wij’ bedreigd worden, is dat aantrekkelijk voor velen.”

Op die manier weet volgens Krouwel de PVV ook traditioneel linkse kiezers te interesseren, terwijl de andere traditionele linkse partijen worstelen met een goed antwoord op dat sentiment. Voor de SP was dat bijvoorbeeld in de jaren negentig onder de paarse (socialistisch-liberale) kabinetten veel makkelijker, omdat ze zich toen konden afzetten. Krouwel ziet dat bijvoorbeeld GroenLinks het wel probeert, met af en toe populistische trekjes in hun programma, zoals het beloven van 10.000 euro aan iedere jongere, bedoeld voor scholing. “Mocht GroenLinks dit keer wel gaan meeregeren, dan dreigt zo’n belofte natuurlijk de nieuwe 10.000 euro van Rutte te worden”, aldus Krouwel.

“Over het algemeen geldt wel dat partijen als GroenLinks, PvdA en zeker D66 veel optimistischer zijn over de problemen waarmee kiezers worstelen. Maar het is een lastig verhaal als de inbreng de laatste jaren hoogstens is geweest dat de rechtse partijen iets meer zijn gaan doen wat links ook wil, zoals in het Klimaatakkoord.”

In dat plaatje past ook de herontdekking van de VVD van de middenklasse, bijvoorbeeld in het manifest van fractievoorzitter Klaas Dijkhoff Liberalisme dat werkt voor mensen uit 2019, dat de basis werd voor het verkiezingsprogramma van de grootste regeringspartij. Krouwel plaatst daarbij wel een kanttekening. Zo wil de VVD bijvoorbeeld voor het eerst een hoger minimumloon, maar laat het wel de koppeling met de bijstandsuitkering los. Daarmee wordt de armste groep dus relatief armer.

In het politieke landschap van Kieskompas lijkt het alsof zowel op links als op rechts ongeveer evenveel partijen zitten, maar dat geldt niet voor de kiezers. Ondanks de ‘verlinksing’ van de meeste partijen is het linkse blok de laatste paar Kamerverkiezingen veel kiezers kwijtgeraakt. Netto wel zo’n 30 Kamerzetels, aldus Krouwel, deels dus vanwege het ontbreken van een gemeenschappelijk verhaal.

In 2017 was dat bijvoorbeeld de strijd tegen de opwarming van het klimaat, die dit jaar door corona enigszins naar de achtergrond is gedrukt. Tegelijkertijd heeft de pandemie laten zien hoe groot de invloed van onze eetgewoonten en de omgang met dieren is op de economie. Op klimaatgebied is er dus eerder een soort pragmatische consensus ontstaan, wat weer een beetje ruimte geeft aan de enige partij die wars is van alle klimaatmaatregelen, de partij van Thierry Baudet.

Kingmaker

Zeggen de posities van partijen nog iets over de opties voor een nieuw kabinet na de verkiezingen? Van belang is de wetenschap dat de meeste kiezers uitkomen rondom het centrum van het politieke landschap. Daar is het zoals gezegd iets drukker dan bij voorgaande verkiezingen.

Opvallend is de centrale positie van de ChristenUnie. De partij van Gert-Jan Segers wordt daarom de ‘kingmaker’ tijdens de formatie, denkt Krouwel, naast de waarschijnlijke winnaar VVD, die de premiersbonus én crisisbonus opstrijkt. “Maar als de VVD té groot wordt, is het evenwicht weg en kan er snel ruzie ontstaan in een nieuw meerpartijenkabinet.”

Vanuit de ChristenUnie gezien zou deelname van een linksere partij ideaal zijn, de VVD ziet misschien het liefst dezelfde partijen als nu weer aantreden.” Maar voor het zover is, wordt er nog gestemd, met of zonder de hulp van het Kieskompas.

Hoe werkt Kieskompas?

Het Kieskompas is hier te vinden. Voor deze stemhulp moet u een oordeel geven over dertig stellingen, bijvoorbeeld ‘De bijstandsuitkering moet minder snel stijgen dan het minimumloon’. Er zijn zes antwoordmogelijkheden: twee voor de verschillende gradaties ‘eens’ en ‘oneens’, één voor ‘neutraal’, en ‘geen mening’.

Daarna beantwoordt u nog een paar aparte vragen over de waarschijnlijkheid dat u op bepaalde partijen zult stemmen, maar deze tellen niet mee bij de berekening van de uitkomsten van uw Kieskompas.

Daarna laat Kieskompas op basis van uw stellingnames zien welk partijprogramma het beste past bij uw opinies. In de uitslag vindt u uzelf als een stip terug in het politieke landschap, en kunt u zelf zien welke partijen het dichtst bij u staan. Ook kan er nog op thema worden gekeken, als u een bepaald onderwerp belangrijker vindt dan andere. De beveiliging van de gegevens en de site van Kieskompas is door een extern bedrijf onderzocht en goedgekeurd. Kieskompas vraagt naar leeftijd, geslacht, opleidingsniveau en de provincie waar u woont. Het emailadres dat u vrijwillig kunt invullen wordt los van de overige gegevens bewaard. Na het bekijken van het resultaat kunt u nog extra vragen beantwoorden voor wetenschappelijk onderzoek.

Op de site van Kieskompas komt binnenkort ook een stemwijzer in samenwerking met Steffie.nl voor mensen met een verstandelijke beperking.

Lees ook: 

Politieke partijen schuiven massaal op naar links

Het politieke centrum is mede daardoor minder leeg dan bij voorgaande verkiezingen, zo blijkt uit het Kieskompas.

Klaas Dijkhoff verlaat de politiek. ‘Ik heb geen enkele aanleiding te geloven dat mijn kinderen het slechter krijgen’

Bij zijn afscheid schreef de VVD-fractievoorzitter het boek Alles komt goed. ‘Ik heb geen reden te denken dat mijn dochters het slechter krijgen dan ik.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden