Minister en vice-premier Hugo de Jonge en staatssecretaris Mona Keijzer.

Machtsvacuüm CDA

Hugo de Jonge, man van het midden, is nu de favoriet binnen het CDA

Minister en vice-premier Hugo de Jonge en staatssecretaris Mona Keijzer.Beeld Hollandse Hoogte / Novum RegioFoto

Voor Hugo de Jonge lijkt, na het afhaken van Wopke Hoekstra, de weg vrij naar het CDA-lijsttrekkerschap. Kan Mona Keijzer nog een alternatief zijn?

Mona Keijzer, die zichzelf conservatief noemt, lijkt de enige die Hugo de Jonge, meer een man van het politieke midden, nog een klein beetje concurrentie kan geven in de strijd om het CDA-leiderschap. De CDA-leden maken de komende weken een keuze. De nieuwe leider moet in de verkiezingscampagne een moeilijke strijd leveren met Mark Rutte, die waarschijnlijk de VVD-lijst gaat aanvoeren en wiens populariteit als minister-president in de coronacrisis flink is gestegen.

Hugo de Jonge, vicepremier en minister van volksgezondheid, is de meest voor de hand liggende kandidaat om de CDA-lijst aan te voeren. Hij blijft over nadat gisteren Wopke Hoekstra bekendmaakte dat hij niet beschikbaar is. Hoekstra zei in De Telegraaf dat hij toch meer een bestuurder is dan een op-en-top politicus. “Ik wil dicht bij mezelf blijven.”

Een alom verwachte tweestrijd tussen Hoekstra en De Jonge gaat er dus niet van komen. Dat lag wel vanaf het vertrek van Sybrand Buma voor de hand. Buma, de vorige lijsttrekker en jarenlang fractievoorzitter van het CDA in de Tweede Kamer, verliet vorig jaar de Haagse politiek en werd burgemeester van Leeuwarden. Hoekstra en De Jonge worden beschouwd als politieke zwaargewichten. Zij kregen van het CDA de belangrijkste ministersposten. De Jonge werd drie jaar geleden vicepremier en Hoekstra minister van financiën.

De nieuwe lijsttrekker wordt ook onmiddellijk partijleider. Sinds het vertrek van Buma is er een machtsvacuüm in de partij. Drie personen trekken aan de touwtjes. Hugo de Jonge is de eerste man in het kabinet, Rutger Ploum is voorzitter van het partijbestuur en Pieter Heerma leidt de fractie in de Tweede Kamer. Hij gaf een jaar geleden al aan dat hij niet de ambitie heeft om partijleider te worden.

Kroonprinses

Voor de CDA-leden die een alternatief zoeken voor De Jonge, stijgen de kansen van Mona Keijzer. Terwijl de aandacht na het vertrek van Buma uitging naar de kroonprinsen Hoekstra en De Jonge, opperde Keijzer zelf dat een kroonprinses heel goed zou zijn. Daarbij had zij zichzelf op het oog. Zij is overduidelijk ambitieus en was in 2012 al eens kandidaat voor het lijsttrekkerschap. Toen verloor zij met ruime cijfers van Sybrand Buma. Nu is zij in het kabinet staatssecretaris van economische zaken.

Levensloop Hugo de Jonge

26 september 1977 geboren in Bruinisse
1995 havo Oud-Beijerland
1999 opleiding leraar basisonderwijs
1999 onderwijzer De Akker Rotterdam
2000 adjunct-directeur Da Costaschool Rotterdam
2004 medewerker CDA-fractie Den Haag
2006 politiek assistent ministers en staatssecretarissen
2010 wethouder Rotterdam
2017 vicepremier en minister van volksgezondheid
Protestant
Gehuwd, 2 kinderen

Het is nog maar zeer de vraag of de CDA-leden de keus krijgen tussen twee kandidaten. De lijsttrekkersverkiezing bij het CDA in 2012 verliep relatief soepel, maar daarbij had de partij het geluk dat er een overduidelijke winnaar uit de bus kwam, namelijk Sybrand Buma die al fractievoorzitter was. Niet al dit soort verkiezingen verlopen gladjes. De Jonge verwees onlangs naar de strijd in 2016 bij de PvdA en dat maakt hem niet enthousiast. “Het brengt niet altijd het beste in de partij naar boven”, zei hij met een verwijzing naar het gevecht tussen toenmalig fractievoorzitter Diederik Samsom en Lodewijk Asscher, destijds vicepremier. De laatste won, Samsom vertrok teleurgesteld uit de politiek en de PvdA verloor 29 van de 38 zetels.

Hugo de Jonge (CDA) Beeld Hollandse Hoogte / Guus Schoonewille fotografie

De kans bestaat dat de CDA-leden niet twee namen krijgen voorgelegd maar slechts één. Daar kunnen zij dan eigenlijk alleen maar mee instemmen. In dat geval heeft het partijbestuur, na advies van een commissie onder leiding van oud-minister en oud-CDA-leider Jaap de Hoop Scheffer, al een keuze gemaakt.

Grootste partij

In een gesprek in De Balie meldde De Jonge in maart dat hij en Hoekstra praten over wie de kar moet trekken. “Ik zou kiezen voor degene die de meeste kans heeft”, zei hij. “Ik beslis als het moment daar is. Het CDA moet weer de grootste partij van Nederland worden. Als Wopke daartoe de beste kansen heeft, moet hij het doen. Als ik de beste kansen heb, doe ik het.”

Hij wist op dat moment waarschijnlijk al van de sterke twijfels bij Hoekstra. Het is onduidelijk of De Jonge ook praat met Keijzer over wie het meest geschikt is om het CDA te leiden. Zij hebben allebei nog niet aangegeven dat zij kandidaat zijn. Zij denken er over na, stellen zij steeds voorzichtig.

Wie de knoop ook doorhakt, er valt begin juli een beslissing. Belangrijk is dat de nieuwe leider de koers van de partij duidelijk maakt. Er is regelmatig onduidelijkheid. Er zijn CDA’ers die snel klimaatmaatregelen willen nemen en anderen die, vooral vanwege het belang van de boerenachterban, aan de rem trekken. Binnen de partij woedt ook een strijd over migratie. Een groep lokale bestuurders pleitte onlangs in Trouw voor de opvang van kinderen van vluchtelingen in Nederland, maar andere CDA’ers zien dit als een ongewenste uitnodiging aan meer migranten om ook deze kant op te komen.

Terwijl De Jonge een man van het midden is, zit Keijzer op de rechtervleugel van de partij. Zij noemt zichzelf conservatief en heeft meer sympathie voor de SGP dan voor de ChristenUnie, want dat vindt zij ‘een linkse partij’. De Jonge heeft zich herhaaldelijk uitgesproken tegen samenwerking met Forum voor Democratie op landelijk niveau, na de Kamerverkiezingen van maart volgend jaar. Hoe Keijzer daarover denkt is onbekend.

De Jonge heeft duidelijk een veel steviger profiel dan Keijzer, maar vaak gaat het bij de keuze van een lijsttrekker om een verschil in stijl. Bij het partijbestuur en de CDA-leden zal ook een rol spelen welke bagage zij bij zich hebben en hoe de twee politici zich de afgelopen jaren hebben willen profileren.

Mona Keijzer. Beeld ANP

Levensloop Mona Keijzer

9 oktober 1968 geboren in Volendam
1987 diploma vwo in Hoorn
1992 Juridische bestuurskunde
1997 Nederlands recht
2006 advocaten- en mediatoropleiding
2007 CDA-wethouder in Purmerend
2012 vicefractievoorzitter Tweede Kamer
2017 staatssecretaris economische zaken
Katholiek
Gehuwd, 5 kinderen

Moraal

Voor de Zeeuw Hugo de Jonge leidde de weg naar het CDA via de Rotterdamse Millinxbuurt. Daar woonde hij als student en werd hij onderwijzer aan basisschool De Akker “tussen drugs, geweld en achterstanden”, zei hij anderhalf jaar geleden op een CDA-congres. Een van de belangrijkste lessen die hij er leerde: “Dat je je nooit neer mag leggen bij de dingen omdat ze nu eenmaal zijn zoals ze zijn. Achterstanden zijn geen voldongen feiten, en mensen mag je nooit opgeven. We kúnnen – met hard werken – het verschil maken in het leven van de mensen die op ons rekenen.” Die moraal nam hij mee naar Den Haag waar hij werkte voor de Kamerfractie en voor CDA-bewindslieden, en vervolgens naar het stadhuis aan de Rotterdamse Coolsingel waar hij vanaf 2010 zeven jaar wethouder was.

De Volendamse advocate Mona Keijzer was in Purmerend wethouder en trad naar voren, toen het CDA in 2012 een nieuwe leider zocht. Zij werd beschouwd als fris, jong en was iemand van buiten Den Haag. Buma, haar tegenstrever, was al jaren actief op het Binnenhof en was ook betrokken bij de samenwerking met de PVV die heel gevoelig lag in de partij. Dat gaf Keijzer enige wind in de rug en zij eindigde met 26 procent van de stemmen op de tweede plaats, toch ruim achter Buma.

Tussen 2012 en 2017 liet Keijzer zien dat zij fel oppositie kan voeren. Als een pitbull hing zij aan de broekspijp van staatssecretaris Martin van Rijn die kampte met problemen in verpleeghuizen en bij het verstrekken van het persoonsgebonden budget aan chronisch zieken. “Dit laat weer zien hoe groot de paniek en chaos achter de schermen van het ministerie was, terwijl de staatssecretaris naar de Kamer, de pers en de samenleving deed alsof alles onder controle was”, foeterde zij bijvoorbeeld. Keijzer toonde zich als vicefractievoorzitter een trouwe secondant van partijleider Sybrand Buma.

Wie zij zijn, konden Keijzer en De Jonge de afgelopen drie jaar ook in het kabinet laten zien. Voor De Jonge was dat als vicepremier uiteraard makkelijker dan voor Keijzer. Zeker als minister verantwoordelijk voor het indammen van de coronacrisis stond hij nadrukkelijk in de schijnwerpers. Zijn optreden de laatste maanden ging met vallen en opstaan. De ontwikkeling van een corona-app, behulpzaam bij het opsporen van mensen die mogelijk besmet zijn, liep vast. Maar zijn presentatie van maatregelen voor de zorg en de verwerving van mondkapjes verliep vlotjes.

Wat De Jonge vooral meenam naar Den Haag was de stijl van de wethouder. De straat op en het contact met mensen gaat hem goed af. Daarbij heeft hij zijn public relations goed op orde. Hij lanceert onder meer via Twitter het ene videootje na het andere. Die laten de minister op bezoek in een zorgcentrum zien, knielend naast de stoel van een oudere. De Jonge heeft een praktische benadering. Wie in de zorg met een probleem zit, kan bij hem (of een van zijn ambtenaren) terecht. Hij wil een oplossing of een doorverwijzing naar iemand anders die kan helpen. De overheid is er voor de burger, vindt hij.

Vaag

De Jonge opereert als minister voor de jeugd en de ouderenzorg liever via actieplannen dan via wetten. Dat kwam hem regelmatig op kritiek te staan in de Tweede Kamer. Die vindt zijn plannen vaak te vaag en de minister meer een prater dan een doener. Dat is geen compliment, zeker niet voor een Rotterdammer. Er is geld genoeg, maar het aantrekken van meer zorgpersoneel verloopt moeizaam.

Keijzer kon de afgelopen drie jaar, na haar wethouderschap en haar bemoeienis met de zorg en asielzaken, haar economische expertise uitbreiden. Zij werkt voornamelijk in de schaduw en bekommerde zich om het midden- en kleinbedrijf, de telecommunicatie en de post. Haar laatste plan voor een fusie tussen PostNL en Sandd werd onlangs door de rechter afgeschoten.

In een interview met Trouw pleitte De Jonge voor een herwaardering van het belang van de overheid. Dat is niet per se een logisch CDA-verhaal. Het CDA wil traditioneel het initiatief aan de samenleving laten en vindt dat de overheid zich gedeisd moet houden. Voor De Jonge voldoet dat niet meer: “Ik wil dat mensen weten dat de overheid er voor hen is. In Rotterdam heb ik gezien dat de samenleving vaak nergens is zonder sterke overheid. In de ene wijk moet de overheid meer aanwezig zijn dan in de andere. Te veel overheid kan het initiatief in de samenleving ook verdringen. Dat is niet de bedoeling.”

In lezingen drukt vooral De Jonge zijn stempel op het CDA. Duidelijk is dat hij wil breken met de marktwerking, zowel in de zorg als op andere terreinen die van cruciaal belang zijn voor de samenleving. In een toespraak voor het Christelijk sociaal congres eind augustus 2019 zei hij: “Het neoliberale mensbeeld en het ongebreidelde marktdenken is aan het einde van zijn tijd. Het wordt tijd voor een nieuw verhaal waarin een verbonden samenleving centraal staat.”

Kleinere overheid

Hoe Keijzer nu tegen de rol van de overheid aankijkt, moet nog blijken. Als vicefractievoorzitter pleitte zij in de oppositiejaren onder het vorige kabinet, samen met Buma, voor een kleinere overheid. Ten tijde van de lijsttrekkersverkiezingen van 2012 zei zij: “Ik ben een CDA’er, ik sta voor mensen die kwetsbaar zijn, die een duwtje in de rug nodig hebben. Maar ik ben ook iemand die zegt: als je het zelf kunt, samen met de gemeenschap, moet je het zelf doen.”

Wat De Jonge en Keijzer willen met het klimaat, moet nog duidelijk worden. Maar de vicepremier oppert in bijna alle lezingen die hij houdt, dat de natuur meer ruimte moet krijgen. Bijvoorbeeld op het Christelijk sociaal congres: “We kunnen niet met de aarde blijven omgaan alsof we de laatsten zijn die erop leven en dus alles op mogen maken.”

Lees ook: 

Wopke Hoekstra meldt zich af voor leiderschap CDA

De kansen voor Hugo de Jonge en Mona Keijzer stijgen, nu concurrent Hoekstra geen CDA-leider wil worden.

Oude wonden belemmeren debat over nieuwe CDA-koers

Het CDA praat in kroegen en scholen over de koers van de partij. Maar tumult over boeren en samenwerking met Forum doorkruisen de herbezinning.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden