Interview Douwe Jan Elzinga

Hoogleraar Douwe Jan Elzinga: Bij het kiezen van de Eerste Kamer gaat al dertig jaar iets mis

De voorzitter van de Eerste Kamer Jan Anthonie Bruijn en de voorzitter van de VVD-fractie Annemarie Jorritsma. Beeld Werry Crone

Het idee om de Eerste Kamer anders te kiezen, is afkomstig van de Groningse hoogleraar staatsrecht Douwe Jan Elzinga. Dertig jaar pleit hij hier al voor, nu neemt het kabinet het over.

De meeste kiezers weten al nauwelijks meer dat tot 1983 de Eerste Kamer heel anders werd gekozen dan nu. Senatoren hadden een termijn van zes jaar, waarbij elke drie jaar de helft van de Eerste Kamer werd vervangen, en drie jaar later de andere helft. Dat het kabinet terug wil naar die oude manier van kiezen, heeft alles te maken met de vele pleidooien van de Groningse hoogleraar Douwe Jan Elzinga. Hij is de geestelijk vader van het plan. Al dertig jaar roept hij om terugkeer naar het oude kiesstelsel.

De vlag kan uit, het kabinet neemt uw voorstel over?

“Eindelijk breekt het verstand door dat er in 1983 een vergissing is gemaakt. Ik zag al dertig jaar geleden: er gaat iets mis bij de Provinciale Statenverkiezingen. Het is nooit de bedoeling geweest dat die elke vier jaar een soort ‘tussenpoll’ voor het zittende kabinet zouden opleveren. Al sinds 1983 is het elke vier jaar bij die provinciale verkiezingen de vraag: gaat het kabinet zijn meerderheid kwijtraken in de Eerste Kamer? Het overschaduwt de provinciale verkiezingen compleet. Ik denk dat de vlag vooral uit kan in de provincies. Zij krijgen hun verkiezingen terug, en hun legitimiteit bij de kiezers. Het doet me groot genoegen.”

Hebt u persoonlijk minister Ollongren omgepraat?

“Ik heb haar nooit gesproken, maar ik ben in boeken en publicaties steeds onder de aandacht blijven brengen dat er een weeffout zit in het kiesstelsel. Dat is bij de minister vast bekend. Met vorige ministers van binnenlandse zaken Thom de Graaf en Ronald Plasterk heb ik er ook al over gesproken. Maar de politiek was er nog niet aan toe.”

Beeld Louman & Friso

Is het geen paniekvoetbal van het kabinet? In dertig jaar tijd is maar één kabinet echt zijn meerderheid kwijtgeraakt, dit voorjaar.

“De vrees alleen al domineerde elke provinciale verkiezing, direct nadat in 1983 de provinciale verkiezingen én de termijn van de Eerste Kamer voor het eerst synchroon zijn gaan lopen. Dit voorjaar zag je dat scherper dan ooit. Provinciale kandidaten konden zich de sterren van de hemel canvassen, maar welke partij werd de grootste? Forum voor Democratie, die niet eens campagne voerde in de provincies. En vergeet niet: als een kabinet zijn meerderheid kwijtraakt in de Eerste Kamer kan dat in het uiterste geval leiden tot een blokkade van het beleid dat in de Tweede Kamer wordt bepaald. Dan wordt de Eerste Kamer politieker dan de Tweede. Je moet niet willen dat de stembusuitslag in de Eerste Kamer actueler is dan de uitslag in de Tweede Kamer. Dat vreet aan het politieke primaat van de Tweede Kamer. Dat is ongezond”.

De staatscommissie-Remkes, die adviseert over het kiesstelsel, vindt uw idee minder sterk. Zij zegt: het was voor 1983 ook niet ideaal.

“Men vond het in 1983 iets negetiende-eeuws om elke drie jaar de helft van de Eerste Kamer te vervangen. Daarom is het veranderd naar: de hele Eerste Kamer krijgt een zittingstermijn van vier jaar. De gevolgen zijn toen niet voorzien. Natuurlijk blijft het apart om het weer zo te gaan doen. Maar zolang de Eerste Kamer indirect gekozen wordt via de provincies, is het beter om terug te gaan naar de oude manier. Het zet de Eerste Kamer iets meer op afstand, waardoor het weer de ‘kamer van reflectie’ wordt.”

Gaan kiezers niet mopperen? Hun stem bij de Statenverkiezingen wordt soms pas drie jaar later ‘vertaald’ naar de Eerste Kamer.

“Ik denk dat kiezers straks meer echt voor de provincie gaan stemmen, en de Statenverkiezingen minder gaan zien als een peiling van het kabinet.”

Lees ook:
Wijziging Grondwet moet Eerste Kamer op afstand ‘dagelijkse politiek’ zetten

Het kabinet wil de verkiezing van de Eerste Kamer ingrijpend wijzigen, met senatoren die zes jaar dienen.

Democratie krijgt groot onderhoud

Het kabinet vroeg een speciale staatscommissie om het parlementair stelsel nog eens goed tegen het licht te houden. Zelfs het referendum is niet van tafel. Volgens het kabinet en de commissie-Remkes is er dan ook echt iets aan de hand: het parlementair stelsel is toe aan groot onderhoud.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden