Formatie

Hoe willen VVD, D66, CDA en ChristenUnie ongelijkheid aanpakken?

Leerlingen van groep 8 van De Regenboog buigen zich over de Centrale Eindtoets, een van de vijf toegestane eindtoetsen op de basisschool.  Beeld Hollandse Hoogte /  ANP
Leerlingen van groep 8 van De Regenboog buigen zich over de Centrale Eindtoets, een van de vijf toegestane eindtoetsen op de basisschool.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

De kabinetsformatie belooft spannend te worden. Er zijn diverse ingewikkelde kwesties die de onderhandelende partijen verdelen. Vandaag probleem 4: kansenongelijkheid.

Het moet niet uitmaken waar je wieg heeft gestaan, was één van de belangrijke verkiezingsthema’s van D66-leider Sigrid Kaag. Jongeren, vrouwen en nieuwkomers moeten een eerlijke kans krijgen in Nederland om carrière te maken, zo beloofde Kaag.

Er ligt op de formatietafel een groot aantal opties om de ongelijkheid in het onderwijs, op de woningmarkt, de arbeidsmarkt en in de sociale zekerheid aan te pakken. Als ze het tenminste over deze missie eens worden.

Niet alleen D66, ook CDA en ChristenUnie spreken over de ‘gebroken belofte’ dat iedereen in Nederland een gelijke kans krijgt iets van het leven te maken. Hoger opgeleiden hebben in Nederland een betere gezondheid en meer welvaart, dan lager opgeleiden. En wie voor een dubbeltje is geboren, wordt geen kwartje meer. Er is genoeg werk, toch is de ‘kansenongelijkheid’ groter dan ooit, concludeerde het CDA recent in het visiestuk-Van Zwol.

‘Natuurlijk’ gegeven

Maar de VVD ziet kansenongelijkheid als een ‘natuurlijk’ gegeven. Het woord stond ook niet in het verkiezingsprogramma van de partij. Volgens demissionair premier Mark Rutte is de ene mens rijk en heeft het goed, en de ander niet. “Ongelijkheid is onderdeel van de samenleving”, betoogde hij tijdens de algemene politieke beschouwingen. Het is ‘onvermijdelijk’ dat sommige kinderen het geluk hebben dat zij in een nest worden geboren waar alles kan, en anderen niet. “Beide is prima”, zei Rutte. “Wij hoeven ons daarvoor niet te schamen.”

ChristenUnie-leider Gert Jan Segers concludeerde tijdens datzelfde debat dat de overheid de afgelopen jaren zelf de ongelijkheid heeft versterkt. Bijvoorbeeld door ouders toe te staan belastingvrij een ton te schenken aan hun kind, om een woning te kopen. De maatregel pakt volgens Segers ‘onrechtvaardig’ uit, omdat alleen hoge inkomens ervan profiteren.

Maar Rutte vond dat Segers met deze redenering moest ‘oppassen’. Want het hoort “bij een samenleving waarbij er verschillen zijn, en de overheid als taak heeft om de mensen, die dreigen in de problemen te komen zonder dat ze daar zelf schuld aan hebben, zo goed mogelijk bij te staan”.

Ook de christen-democraten koesteren de verschillen tussen mensen, maar zij geven de overheid wel een grotere rol om bij te sturen. Want “als verschillen verworden tot tegenstellingen die leiden tot ongelijkwaardigheid en daarmee de waardigheid van mensen aantast, is politieke actie vereist”, aldus het CDA-visiedocument. D66 vindt het onontkoombaar dat de overheid actief optreedt om kansengelijkheid en een inclusieve samenleving te bevorderen.

Een brede school

De sociaal-liberalen willen daarom een brede school, waar alle kinderen zich veilig kunnen ontwikkelen. Op die school moeten kinderen kunnen eten, en sport, muziek en huiswerkbegeleiding krijgen. En de overheid moet dit alles financieren, net als gratis kinderopvang. De VVD wil goed onderwijs, zodat iedereen een kans heeft op een gelijke start. Die kansen nemen toe volgens de liberalen, als de leerplicht wordt verlaagd voor kinderen vanaf 4 jaar. En ook als er hogere eisen aan lezen, rekenen en schrijven worden gesteld.

VVD en D66 verwerkten beide wensen deze zomer in de ‘opzet, voor een aanzet van een regeerakkoord’. De demissionaire regering heeft inmiddels al miljarden euro’s uitgetrokken om de onderwijsachterstanden in te lopen, en de lerarensalarissen te verhogen. Maar opvallend genoeg stond in het gezamenlijke bouwstenendocument nadrukkelijk ook dat “de afgelopen jaren de belofte van vooruitgang en kansengelijkheid onder druk staat” en “daarom pakken we kansenongelijkheid bij de wortel aan”. ChristenUnie en het CDA kunnen zich bij deze missie zonder problemen aansluiten, al verschillen partijen over een aantal maatregel fors van mening.

Leenstelsel

Zo zijn de formatiegesprekken lastig als het over afschaffing van het leenstelsel gaat. Het huidige stelsel zet jongeren op achterstand die voor hun studie moeten lenen, en met een grote schuld op de arbeidsmarkt starten. Het leenstelsel versterkt de ongelijkheid, vinden D66, CDA en ChristenUnie. Zij willen daarom de basisbeurs terug, maar de VVD vindt dat te duur en wil dat niet.

Onderwijsvrijheid

Een ander heikel punt is ‘modernisering’ van grondwetsartikel 23, de vrijheid van onderwijs. ChristenUnie en CDA staan op dit onderwerp recht tegenover VVD en D66. Kaag verwees naar dit artikel toen ze het had over een ‘verroeste auto’ die onderhoud nodig had. Het bijzonder onderwijs mag leerlingen weigeren op grond van hun geloofs- of levensovertuiging, en draagt daarmee volgens critici bij aan de segregatie in onderwijs en samenleving. Maar CDA en ChristenUnie willen niet aan artikel 23 tornen.

Arbeidsmarkt

De ongelijkheid en scheefgroei op de arbeidsmarkt wil elke partij aanpakken. Hierover is tijdens Rutte III ook al vaak gesproken. Er zijn te veel flexwerkers, die slecht worden betaald en vaak onverzekerd rondlopen. De flexmarkt holt daardoor ook onze sociale zekerheid uit. De commissie-Borstlap kwam vorig jaar met het advies om alle flexwerkers en werknemers voortaan dezelfde rechten en plichten te geven. Maar niet alle aanbevelingen van Borstlap zijn even enthousiast ontvangen. Zo voelen CDA en VVD weinig voor een forse verhoging van het minimumloon om een fatsoenlijk inkomen te realiseren. En ook de aanbeveling om de WW-uitkering terug te brengen van twee naar één jaar, ligt politiek uiterst gevoelig. CDA-leider Wopke Hoekstra struikelde hier al tijdens de campagne over.

Lees ook:
Over hoofdpijndossier stikstof blijft het in de formatie opvallend stil

Van alle hete hangijzers in de formatie, is het vooralsnog het stilst rond stikstof. En dat terwijl zes van de acht onderhandelaars aan de formatietafel en één van de informateurs zich er de afgelopen regeerperiode zeer intensief mee bezighielden. Deel twee uit de formatieserie.

Medische ethiek is splijtzwam in formatie: op deze punten moeten D66 en ChristenUnie tot elkaar komen

Medische ethiek wordt waarschijnlijk de eerste test in de formatie. Wat de ChristenUnie betreft, beginnen de onderhandelingen over dit onderwerp op korte termijn. “Je weet dat de wegen op dit punt uiteen kunnen lopen, dus dat moet je snel bespreken”, zei partijleider Gert-Jan Segers. Deel één uit de formatieserie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden