Staatssecretaris van asielzaken Eric van den Burg tijdens een bezoek aan het aanmeldcentrum in het Groningse Ter Apel, april vorig jaar.

ProfielAsielzaken

Hoe staatssecretaris Eric van der Burg de moed verliest in de asielcrisis. ‘Wat is zijn visie?’

Staatssecretaris van asielzaken Eric van den Burg tijdens een bezoek aan het aanmeldcentrum in het Groningse Ter Apel, april vorig jaar.Beeld ANP / ANP

De altijd optimistische staatssecretaris Eric van der Burg dacht bij aanvang van zijn termijn de asielcrisis snel vlot te kunnen trekken. Maar zelfs hij wordt narrig van hoe alles op dit dossier vastzit.

Petra Vissers

Hij ziet er altijd uit alsof in zijn hoofd een goede grap wacht om er uit te floepen. En ook woensdagochtend liep staatssecretaris Eric van der Burg met een kwieke tred, pretogen en zijn immer enigszins rode konen de Tweede Kamer binnen.

Er viel in feite weinig te lachen, die woensdag. De dag ervoor was Den Haag in rep en roer vanwege het nieuws dat het kabinet wilde stoppen met het betalen van de Landelijke Vreemdelingen Voorzieningen (LVV).

Met de LVV worden vreemdelingen zonder verblijfsvergunning opgevangen, om te voorkomen dat ze over straat moeten zwerven. In ruil voor die opvang moeten zij werken aan ‘een bestendige oplossing’ voor hun situatie.

Zwaarbevochten compromis

Het is een zwaarbevochten compromis tussen CDA en VVD enerzijds en ChristenUnie en D66 anderzijds, gevormd toen die partijen het vorige kabinet Rutte boetseerden. Die laatste twee partijen waren dan ook verbolgen dat de LVV leek te gaan verdwijnen, en even leek een kabinetscrisis op te doemen aan de horizon.

Maar het nieuws berust allemaal op een misverstand, zei Van der Burg goedgemutst tegen de journalisten die hij woensdag tegen het lijf liep. “Het coalitieakkoord is heilig. Ik hou me gewoon aan het coalitieakkoord zoals het er ligt”, bezwoer hij met zijn typische enigszins hese stemgeluid. In het coalitieakkoord staat dat de LVV’s blijven bestaan.

Had hij gedraaid? Een nederlaag geleden? “Nee, zo zie ik het niet. Maar ik heb weleens beter geslapen. Ik had een rotdag gisteren.” Schijnbaar onbewogen wandelde hij toen naar de koffiecorner en liep de zaal in waar hij met de Kamer zou debatteren over het asielbeleid.

Het tekent de staatssecretaris. Van der Burg lijkt immer goed gemutst, optimistisch en vol energie. Voor elk probleem is een oplossing. En lukt het vandaag niet, dan wel morgen.

Permanente onenigheid

En dat terwijl hij een van de lastigste dossiers onder zijn hoede heeft, dat bovendien binnen de coalitie permanent voor onenigheid zorgt. Bij start van zijn ambtstermijn, in januari 2022, zat de asielopvang al in de problemen en sindsdien zijn die alleen maar groter geworden. Het voorlopige dieptepunt kwam in de zomer, toen honderden mensen op straat moesten slapen bij het aanmeldcentrum van de IND in Ter Apel.

Dat het lastig zou worden, dat wist hij. “Ik hou van een uitdaging. Ik hou wel van een klus waarbij je flink aan de bak moet. Dat is dit wel, en dat zal het ook wel blijven”, zei hij begin 2022.

Hij werd toen in Den Haag verwelkomd als ‘een linksige VVD’er’, een imago dat hij zelf ook graag cultiveert. Hij zou de bruggen gaan bouwen naar GroenLinks en de PvdA.

Man van zijn woord

Een onuitputtelijke optimist, zegt burgemeester Jaap Velema van Westerwolde, waar Ter Apel in ligt, over de staatssecretaris. Van der Burg is de derde bewindspersoon die hij meemaakt. “Een buitengewoon prettig persoon. Zijn openheid viel mij direct op. Hij zei vanaf het eerste moment: ‘Ik ben hier. Ik ben verantwoordelijk. U mag mij hier op aanspreken.’”

Hij is een man van zijn woord, zegt Velema. “Je zou kunnen zeggen dat hij het niet waarmaakt, want we zitten nog steeds in de problemen, de spreidingswet is er nog niet. Maar hij heeft ook nooit beloofd alles op te lossen. Hij heeft beloofd dat hij zijn uiterste best zou doen. En dat zie ik.”

Milo Schoenmaker (l), voorzitter van het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) in gesprek met staatssecretaris Van den Burg. Beeld ANP
Milo Schoenmaker (l), voorzitter van het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) in gesprek met staatssecretaris Van den Burg.Beeld ANP

Bij de start van zijn termijn was Van der Burg er nog van overtuigd dat die spreidingswet, die gemeenten kan dwingen asielzoekerscentra toe te staan, niet nodig zou zijn. De voormalige Amsterdamse wethouder met zijn enorme netwerk in de gemeentepolitiek, had gedacht dat als iemand burgemeesters kon overtuigen een asielzoekerscentrum te openen in hun gemeente, hij dat wel zou zijn.

Van der Burg praatte zich de blaren op de tong. Maar nee, al na een paar maanden concludeerde hij dat een wet die gemeenten kan dwingen, onontbeerlijk is om de asielopvang te fatsoeneren.

Forse tegenvaller

Dat viel hem tegen. “Een meerderheid van de bevolking wil echte vluchtelingen opvangen. Dan denk ik van: ‘ja, jongens, dan moet je dat ook met elkaar regelen’.” Daarnaast leek hij verbijsterd dat burgemeesters hun collega in Westerwolde niet te hulp schoten.

“Ik denk dat die verbazing oprecht was”, zegt Velema. “Hij is iemand die problemen samen op wil lossen. Hij kan zich bijna niet voorstellen dat andere mensen daar anders instaan.”

In een democratie doe je het samen, houdt Van der Burg gemeenten én Kamerleden inderdaad graag voor. En je houdt je aan de afspraken. De meerderheid neemt een beslissing, hij voert die uit. Dat bleek ook woensdag, bij het asieldebat dat onvermijdelijk ook ging over het LVV-debacle van de dag ervoor.

Van der Burg begon zijn antwoorden zoals alleen hij dat kan - “het leek me goed, gezellig en leuk om te beginnen met de LVV” - maar werd daarna toch fel. “Het coalitieakkoord is voor mij heilig”, herhaalde hij. “De partijen in de coalitie hebben een meerderheid in de volksvertegenwoordiging dus wat zij willen voer ik onverkort uit.”

Irritaties in de Kamer

Het is een houding die ook voor irritatie zorgt in de Kamer. Want de staatssecretaris heeft zelf toch ook een verantwoordelijkheid, hield bijvoorbeeld Tunahan Kuzu van Denk hem voor. Wat vindt hij van die voorzieningen? Zijn ze nuttig? Zijn ze het waard om er geld aan te besteden? Wat vindt hij er eigenlijk van dat er in de Voorjaarsnota geen geld voor is uitgetrokken?

Van der Burg, wrevelig: “De privé-mening van meneer Van der Burg doet er niet toe. Als bewindspersoon vind ik wat het kabinet vindt.”

Dat is af en toe bevreemdend en onbevredigend, zegt ook Suzanne Kröger van GroenLinks. Ook zij ziet dat de staatssecretaris hard werkt en zeer betrokken is, “maar hij trekt zijn handen er op een bepaalde manier ook vanaf. Ik vraag me soms wel af wat nu zijn positie is, zijn visie. Hij maakt zijn eigen rol wat mij betreft te klein.”

En die bruggenbouwer tussen de VVD en de linkse oppositie? Daar ziet Kröger weinig van terug. “Ik vind zijn houding in de Kamer niet echt één van een bruggenbouwer.” Waar hem dat precies in zit, vindt ze lastig te verwoorden. “Hij is op een bepaalde manier heel uitdagend, soms wat te lacherig, maar dan ook weer ineens heel fel.”

Niet bezig met spelletjes

Die felheid kwam er woensdag ook uit, toen Kröger zich afvroeg of er in de dag ervoor nu een ‘politiek spel’ was gespeeld met de LVV’s. “Dat schetst beelden waar ik moeite mee heb”, zei hij tegen het GroenLinks-Kamerlid. “Over de integriteit waarmee ik hier zou zitten. Ik ben niet bezig met spelletjes. Ik ben bezig de opvang op orde te brengen, en de wens van de Kamer uit te voeren.”

Toen hij Kröger verweet dat GroenLinks nooit aan een kabinet heeft deelgenomen, kwam PvdA’er Kati Piri voor haar op. “Sorry hoor, voorzitter, maar waar slaat dit op?” brak ze in. “Dit is niet de eerste keer dat de staatssecretaris het leuk vindt om klappen uit te delen die niet relevant zijn. Wat doet het ertoe?”

Een paar dagen later verzucht Kröger dat dergelijke verwijten, bijvoorbeeld over regeringsdeelname of over welke wethouder van welke partij wel of niet asielzoekers opvangt, wel vaker klinken. “De staatssecretaris maakt het daarmee heel persoonlijk. Het heeft iets narrigs richting de Kamer.”

Van PvdA’er Piri was Van der Burg overigens niet onder de indruk, woensdag. Narrig is inderdaad het woord wat opkomt. Van der Burg: “Ik dacht dat ik als gast van deze commissie hetzelfde mocht doen wat er tegen mij gebeurt. Ik hoor elke commissievergadering iets terug wat ik gezegd heb als wethouder van Amsterdam en dat is dan wel een acceptabel iets. Maar goed. Oké.”

Grens overschreden

Die wreveligheid kwam vaker boven, woensdag. Het is een andere kant van de staatssecretaris. Een die niet aan de oppervlakte ligt, maar er wel degelijk is. Hij kan ook kwaad worden, emotioneel. Als er wordt getwijfeld aan zijn integriteit of die van anderen, bijt hij van zich af.

De camera’s zagen het niet omdat de staatssecretaris helemaal achterin zat, maar bij de Algemene Politieke Beschouwingen in september was hij de eerste die opstond toen fractievoorzitter Thierry Baudet complottheorieën over minister van financiën Sigrid Kaag de Kamer in slingerde. Het hele kabinet volgde hem, een nooit eerder vertoond tafereel.

Er werd een grens overschreden, zei Van der Burg later. En hij wilde opkomen voor zijn collega.

In 2017 verliet hij al eens boos een Amsterdamse inspraakavond over zijn herziening van het erfpachtstelsel in de stad. Een buurtbewoner had het lot van huiseigenaren vergeleken met dat van de Joden in de Holocaust en verweet Van der Burg ‘het verschil niet te kennen tussen goed en kwaad’.

De meer vertederende kant van dat deel van zijn persoonlijkheid was te zien toen hij in 2018 stopte als wethouder van Amsterdam. “Dit is mijn stad man”, zei Van der Burg geëmotioneerd voor de camera van AT5. “En daar heb ik gewoon acht jaar wethouder van mogen zijn. Dit is waar ik als kind van heb gedroomd.”

De staatssecretaris kan inderdaad fel worden als zijn integriteit in twijfel wordt getrokken, ziet ook Velema. “Je kunt hem altijd aanspreken en de confrontatie aangaan. Maar er is ook een grens. En dat snap ik wel. Ik herken dat wel bij mezelf.”

‘Grip op migratie’

Wat Van der Burg elke commissievergadering terughoort is de zinsnede ‘hoe meer asielzoekers, hoe beter’. Hij zei het als wethouder van Amsterdam om aan te geven dat hij vond dat de gemeente haar aandeel moest leveren in de opvang.

Het is een opmerking die hem door de rechtse partijen in de Kamer inderdaad met enige regelmaat voor de voeten wordt geworpen. Die zou aan moeten tonen dat hij ongeschikt is als staatssecretaris van asiel en dat de VVD aan de leiband ligt van D66.

In werkelijkheid werkt Van der Burg aan wat ‘grip op migratie’ is gaan heten. Een term die moet aangeven dat er minder asielzoekers op de bonnefooi naar Nederland moeten komen.

Van Kamerleden die roepen dat de grenzen dicht moeten, moet hij overigens niets hebben. Dat kan niet, antwoordt hij dan. Dus daar hoeven we het ook niet over te hebben.

Europese afspraken nakomen

Wat hij wel wil, is dat bijvoorbeeld alle Europese landen zich weer gaan houden aan de Dublinregels. Die schrijven voor dat mensen asiel moeten aanvragen in het eerste land waar ze de Europese Unie binnenkomen. Ook hier lijkt Van der Burg moeilijk te kunnen bevatten dat landen daar met de pet naar gooien.

“Ik zit altijd heel simpel in de wedstrijd. Je komt je afspraken na. Dat doe je regionaal, dat doe je landelijk, dat doe je Europees. Dan doet het er niet toe dat je het er niet mee eens bent”, zei hij daar eerder over.

Hij is eerder een pragmatist dan een visionair. En ook dat zorgt wel eens voor irritatie in de Kamer. Een deel van de fracties verwijt hem geen langetermijnplan te hebben.

“Zijn voorganger Ankie Broekers-Knol was het tegenovergestelde”, zegt burgemeester Velema. “Die kon de hele wereldpolitiek in beschouwing nemen als we het over de problemen in Ter Apel hadden. Dus ja, Eric is erg pragmatisch. Maar dat komt mij wel goed uit.”

Lees ook:

Het gras in Ter Apel mag dan zijn aangegroeid, een nieuwe crisis dreigt

Beelden van vluchtelingen die buiten sliepen voor het aanmeldcentrum in Ter Apel gingen vorig jaar de wereld over. Dit nooit meer, zeggen bestuurders. Hoe bereidt Ter Apel zich voor op de drukte die deze zomer brengen zal?

Vreemdelingenpolitie kan groeiend aantal asielzoekers in Ter Apel niet aan

De vreemdelingenpolitie is, een jaar na de eerste buitenslapers in Ter Apel, opnieuw een flessenhals in het asielsysteem. Topdrukte kunnen ze niet aan.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden