ReconstructieCoronabeleid

Hoe Rutte en De Jonge in drie dagen tijd het coronabeleid compleet omgooiden

Beeld brechtje rood

In krap drie dagen gooien Mark Rutte en Hugo de Jonge het roer om. Oplopende besmettingscijfers, halsstarrige burgemeesters, een kritische coalitie, externe experts én uitputting dwingen het kabinet tot landelijke maatregelen.

Op maandagochtend schuiven Mark Rutte en Hugo de Jonge aan bij het wekelijkse coalitie-overleg. Daar, in een zaaltje op het ministerie van volksgezondheid in Den Haag, domineert één onderwerp: de coronacrisis. Vrijdag nog had de premier tijdens zijn wekelijkse persconferentie aanvullende maatregelen voor de drie grote steden aangekondigd.

Bij het coalitie-overleg blijkt dat Rutte en De Jonge een dag eerder op het Catshuis, met enkele andere ministers en RIVM-directeur Jaap van Dissel, het roer radicaal hebben omgegooid. Het kabinet grijpt hard in, in het hele land. Horeca moet eerder dicht, toeschouwers zijn niet meer welkom bij sportwedstrijden. Groepen mogen niet groter zijn dan dertig personen. Reizen naar de Randstad wordt nadrukkelijk afgeraden.

De premier en vicepremier vertellen de vier leiders van de coalitiepartijen dat deze maatregelen die avond tijdens een persconferentie zullen worden bekendgemaakt. Het moet een afdoende antwoord zijn op het steeds verder oplaaiende virus. Maar het coalitieberaad verloopt uiterst moeizaam, zegt een aanwezige achteraf. VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff en D66-collega Rob Jetten willen weten waar het advies blijft om in alle publieke ruimtes mondmaskers te dragen. Rutte antwoordt, tot verbijstering van de fractievoorzitters: “Dat gaan we niet doen. Jaap (van Dissel, red.) vindt mondkapjes onzin.”

Die opmerking versterkt bij sommige betrokkenen het beeld dat Rutte, De Jonge en Van Dissel wel erg op één lijn zitten. “Ze zijn zo goed op elkaar ingespeeld, dat het gevaar dreigt dat ze vast zitten in één denkrichting”, zegt een van hen.

Mondkapje in winkels

Tijdens de persconferentie houdt Rutte het bij een advies om in winkels in Amsterdam, Rotterdam en Den Haag een mondmasker te gebruiken. Later die avond gaat een groep burgemeester van grote steden een stap verder. Femke Halsema van Amsterdam dringt namens haar collega’s in Rotterdam, Den Haag en Eindhoven aan op mondkapjes in álle publieke ruimten.

Zo wordt het kabinet steeds verder onder druk gezet. Dinsdagmiddag komt Rutte terug bij de fractieleiders van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie. Hij is om. Het landelijke mondmaskeradvies komt er toch. De premier zal het een dag later tijdens het coronadebat in de Kamer wereldkundig maken. Rutte ziet dat de lijn van Van Dissel en hemzelf niet langer houdbaar is. Hij beweegt – net als eerder met het sluiten van de scholen – mee met de roep uit de samenleving.

Het geworstel met de mondkapjes is tekenend voor de manier waarop het kabinet sinds de zomer de coronacrisis bestrijdt. Rutte en De Jonge zijn dodelijk vermoeid, nadat ze amper vakantie hebben kunnen nemen. Besluitvorming gaat stroperig, er is wantrouwen ontstaan tussen bestuurslagen. Het knettert soms tussen kabinet en coalitie, tussen kabinet en burgemeesters, tussen burgemeesters onderling, en onder deskundigen.

Met lokale maatregelen gericht blussen

Terug naar afgelopen zomer. Het kabinet versoepelt de coronamaatregelen, en vestigt de hoop op een ‘regionale aanpak’. Voortaan moeten veiligheidsregio’s uitbraken lokaal smoren. Minister De Jonge geeft hoog op van het testbeleid. “Als je weet waar de brandhaarden zijn, kan je met lokale maatregelen gericht blussen”, zegt hij in juli.

Burgemeesters zijn aanvankelijk blij met ‘maatwerk’. Ook het noorden van het land moest in maart en april bijvoorbeeld in lockdown, terwijl daar nauwelijks besmettingen waren.

Het beleid begint al snel te kraken, als vanaf juli de besmettingscijfers langzaam weer oplopen en het testbeleid wankel blijkt. Bij burgemeesters van gemeenten die in het voorjaar nauwelijks zieken hadden, ontbreekt kennis over het coronavirus. Over exponentiële groei bijvoorbeeld, of over hun eigen bevoegdheden. Bij het ministerie van volksgezondheid vinden ze geen gehoor. Dat heeft de verantwoordelijkheid immers bij de veiligheidsregio’s gelegd. Ook het RIVM en het Outbreak Management Team (OMT) geven niet thuis. Die adviseren het kabinet, en geen regio’s of gemeenten. Burgemeesters krijgen het gevoel te zwemmen.

Steeds meer alternatieve geluiden

Ondertussen neemt ook in het land de eensgezindheid af. Was de virusaanpak van het kabinet en OMT in het voorjaar nog onomstreden, inmiddels dringen steeds meer alternatieve geluiden door in media en politiek. Opiniepeiler Maurice de Hond met zijn verhaal over aerosolen, of oud-RIVM-directeur Roel Coutinho. En dan is er het Red Team, dat juist pleit voor strenger ingrijpen.

Het Red Team vindt als eerste gehoor bij de linkse oppositie, die de groep met artsen, wiskundigen en sociaal wetenschappers uitnodigt in de Tweede Kamer. Ook burgemeesters, onder wie Halsema en Ahmed Aboutaleb (Rotterdam), praten met de experts. Een van de adviezen van het team luidt: stel mondkapjes verplicht. Baat het niet, dan schaadt het niet.

Mondkapjesproef in Amsterdam en Rotterdam

Juist in Amsterdam en Rotterdam lopen tijdens de zomer de besmettingen het hardste op. Omdat vanuit het kabinet weinig reactie komt, besluiten Aboutaleb en Halsema in augustus tot een proef met een mondkapjesplicht op plekken waar de anderhalve meter niet gehandhaafd kan worden. Minister Ferd Grapperhaus, het aanspreekpunt binnen het kabinet voor burgemeesters, ziet er weinig in. Hij noemt tijdens een ingelast persmoment de oplopende cijfers “een stroomstoot die ons alert moet houden”. Mogelijk moet er in de toekomst meer gebeuren om het virus lokaal te bestrijden, zegt hij ook.

Aboutaleb en Halsema wekken ook wrevel bij andere voorzitters van veiligheidsregio’s. Tot dan toe proberen de burgemeesters met één mond te spreken, maar zij zien de twee grootste steden nu solistisch een maatregel invoeren.

De mondkapjesproef, waarschuwingen van Rutte en De Jonge en Kamerdebatten helpen onvoldoende: de verspreiding en groei van het coronavirus blijven doorzetten. Het noopt het kabinet half september tot beperkingen voor de meest zorgelijke regio’s. Horeca moet daar een uur eerder sluiten en de maximale groepsgrootte in feestzalen gaat omlaag. Het zorgt voor gefronste wenkbrauwen bij coalitiepartijen. Hoe gaan die beperkte maatregelen de besmettingen omlaag brengen? Is dat überhaupt doorgerekend? Betrokkenen in het Red Team vermoeden een strategie: als je steeds nét te laat handelt, is het urgentiegevoel groter. Dan heb je meer draagvlak, dan als je maatregelen neemt als de nood nog niet hoog is. Een coalitiebron weerspreekt die lezing: Strategie? Was het maar waar.

Vergadertafel verplaatst naar de tv-studio’s in Hilversum

Donderdag 24 september gooit Aboutaleb de knuppel in het hoenderhok. Het wordt tijd voor landelijke maatregelen, zegt hij tegen RTV Rijnmond, omdat de besmettingscijfers in het hele land oplopen. “Wat blijft er nog over van de regionale benadering?”, vraagt Aboutaleb zich af.

De populaire burgemeester van Rotterdam heeft een feilloos mediagevoel. Hij weet precies wanneer en hoe hij een ferme boodschap moet brengen. ’s Avonds schuift hij aan bij Jinek. Niet voor het eerst wekt zijn werkwijze ook woede in Den Haag. Hem wordt lafheid verweten. “Hij heeft onze nummers, hij heeft genoeg machtsmiddelen om in te grijpen, maar hij verschuilt zich achter onduidelijkheid in Den Haag”, sneert een fractievoorzitter.

Aboutalebs optreden is geen uitzondering, het is illustratief. De vergadertafel is gedurende de coronacrisis verplaatst naar de tv-studio’s in Hilversum. Ook leden van het OMT schuiven geregeld aan om hun mening of ongenoegen te uiten. Intensivist Diederik Gommers voorspelt een nieuwe lockdown, arts-bioloog Jan Kluytmans bekritiseert bij ‘Op1’ het kabinetsbeleid omtrent mondkapjes. Vermoedelijk speelt hierbij de stroperigheid rond het kabinet een rol. Als Rutte en De Jonge een persconferentie voorbereiden, moet de tekst langs acht stations. OMT, RIVM, andere ministers, veiligheidsregio’s, de coalitiepartijen, ze kijken allemaal mee. Een fractievoorzitter verzucht: “We polderen ons kapot.”

Ingrijpen wordt noodzakelijk

Tijdens zijn persconferentie van vrijdag denkt Rutte dat landelijke maatregelen nog niet nodig zijn. Hij heeft er dan al een pittige ministerraad opzitten, waarin gezondheid én de gevolgen voor de economie uitgebreid besproken worden. Sommige ministers vragen om steviger maatregelen, Rutte is huiverig. In het voorjaar was hij nog voorzichtig met het doorvoeren van versoepelingen, nu vreest hij desastreuze economische gevolgen wanneer het land opnieuw tot stilstand komt.

De voorlopige uitkomst van de ministerraad: beperkingen voor de grote steden. Daar moeten de regels gelden die maandag uiteindelijk landelijk zijn ingegaan.

Zondag komen Rutte, de vicepremiers en de ‘economische’ ministers Hoekstra, Wiebes en Koolmees samen op het Catshuis. Op de agenda staan de plannen voor de grote steden. OMT-directeur Van Dissel houdt het gezelschap voor dat de ic’s weer beginnen vol te lopen. Ingrijpen is noodzakelijk.

‘Ik zie uitputting bij Mark Rutte en Hugo de Jonge’

In alle urgentie laat het kabinet de gebruikelijke werkwijze los. Normaal buigt het zich op maandag nog over een OMT-advies, waarna dinsdag een persconferentie volgt. Nu is het persmoment al op maandag en wordt het OMT voor voldongen feiten gesteld. OMT-leden beklagen zich de daaropvolgende dagen aan talkshowtafels en zeggen dat hun overtuiging een minderheid vormt binnen het team. Hun frustratie is alleen maar vergroot doordat Rutte tijdens de persconferentie zegt dat hij het OMT gaat vragen om onderzoek te doen naar een mondkapjesadvies van het Red Team. Nota bene het team dat het OMT scherp moest houden, wordt nu door de premier als leidend voorgespiegeld.

Het is voorlopig de laatste irritatie rond de virusaanpak van het kabinet. Betrokkenen hopen dat de drie weken waarin de maatregelen gelden, de rust even terugbrengen. Oók voor De Jonge en Rutte zelf. De coronaminister leverde onlangs delen van zijn portefeuille in om zich op de coronacrisis te storten, maar ook de ogenschijnlijk immer energieke Rutte loopt op zijn tandvlees. Het kabinet overweegt niet meer op zondag bijeen te komen in het Catshuis. “Ik zie uitputting bij Mark Rutte en Hugo de Jonge”, zegt een fractievoorzitter: “Het is heel zwaar.”

De namen van de anonieme bronnen zijn bekend bij de hoofdredactie

Lees ook:

Het ministerie zegt het nu ook: draag een mondkapje op de middelbare school

De besmettingen op middelbare scholen nemen zulke proporties aan, dat de sector behoefte heeft aan landelijke regie. Er komt een dringend mondkapjesadvies.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden