AnalyseTer Apel

Hoe politieke keuzes hebben geleid tot deze ongekende opvangcrisis

Asielzoekers arriveren bij het aanmeldcentrum Ter Apel.  Beeld ANP
Asielzoekers arriveren bij het aanmeldcentrum Ter Apel.Beeld ANP

Het loopt aanmeldcentrum Ter Apel over de schoenen, kinderen krijgen soms maanden geen onderwijs en nog altijd vluchten er meer Oekraïners deze kant op. De opvang van vluchtelingen uit het oosten en asielzoekers groeit in rap tempo uit tot een van de prangendste problemen van het kabinet.

Wendelmoet Boersema

Maar liefst vijf bewindspersonen komen deze donderdag naar de Tweede Kamer, om in een debat verantwoording af te leggen over de problemen in de asielopvang. Van de ministers van wonen, onderwijs, justitie en sociale zaken tot de staatssecretaris van migratie Eric van der Burg, die zich nu al weken de blaren op de tong praat bij gemeenten voor meer opvangplekken.

Het L-woord is al meermalen gevallen, van Lampedusa, het Italiaanse opvangkamp dat uitgroeide tot een symbool van de wantoestanden aan de zuidgrens van de Europese Unie. Ook dinsdag weer in het vragenuur in de Kamer, de dag dat in Ter Apel de noodtenten worden afgebroken maar honderden mensen nog geen nieuwe slaapplek hebben. Volgens Van der Burg is de vergelijking tussen Lampedusa en het aanmeldcentrum Ter Apel onterecht, zeker richting de mensen in Zuid-Europa. Toch komen uit het puntje van Groningen – waar journalisten nauwelijks toegang krijgen – verhalen naar buiten van voor Nederland ongekende taferelen.

De Kinderombudsman noemde de toestand voor minderjarige asielzoekers in Ter Apel en het gebrek aan onderwijs vorige week ‘mentale verwaarlozing’ en ‘onaanvaardbaar’. De staatssecretaris beloofde als doekje voor het bloeden extra coaches voor dagbesteding, maar heft deze middag zijn handen ten hemel. “Ik heb de oplossing op dit moment ook niet.”

Oekraïners en ‘gewone’ asielzoekers

De doorstroming naar andere plekken in het land stokt. Ruim 13.000 mensen in de opvang die al een status hebben en dus recht op een woning, krijgen deze nauwelijks vanwege het gebrek aan huizen. De opvangcrisis raakt zo die andere open zenuw van Rutte IV, de vastgelopen woningmarkt.

Waar het kabinet bij het begin van de oorlog in Oekraïne nog dacht de opvang van Oekraïners en de bestaande problemen in de asielopvang te kunnen scheiden, beginnen deze twee kwesties zich steeds meer tot een kluwen te vermengen. Ieder mens heeft een bed nodig, ieder kind een plek op school. Ook al verschilt de juridische status van Oekraïners van die van een ‘gewone’ asielzoeker.

De eersten mogen zich vrij bewegen en werken, en hoeven zich ‘slechts’ te melden bij een gemeente voor leefgeld en onderwijs voor kinderen. Dat deden tot nu toe 39.460 mensen. Sinds begin april kan Van der Burg voor Oekraïense vluchtelingen ook het noodrecht in stelling brengen, waarmee gemeenten de wettelijke taak krijgen ontheemden op te vangen. Tot nu toe lukt dat voor deze groep met kunst en vliegwerk, zoals bedden in leegstaande overheidsgebouwen of in een voormalig azc. Maar als Oekraïners meer tijdelijke bescherming willen, dan kunnen ook zij een vereenvoudigde asielaanvraag indienen, in het toch al overbelaste Ter Apel. Ziedaar de vicieuze cirkel die de staatssecretaris moet doorbreken.

Einde aan vrijwilligheid

Van der Burg belooft de Kamer dinsdag daarom haast te maken met de komst van drie extra aanmeldcentra, nieuwe opvanglocaties en plekken voor minderjarige alleengaande asielzoekers. Tot frustratie van de linkse oppositie durft hij niet te zeggen wanneer die klaar zijn. Tegen de zomer moet er bovendien een wet klaarliggen waarmee gemeenten gedwongen kunnen worden opvang beschikbaar te stellen. Daarmee komt een eind aan de vrijwilligheid, die lang de basis was van het overleg met gemeenten.

Het vierde kabinet Rutte worstelt zo met de erfenis van eerdere kabinetten, toen de opvang op papier ‘flexibel’ moest meebewegen (aldus het regeerakkoord uit 2017), maar in de praktijk locaties van het Centraal orgaan opvang asielzoekers (Coa) hun deuren sloten zodra ze leger raakten. Den Haag is sinds de vorige grote vluchtelingencrisis van 2015 vooral gericht op ‘opvang in de regio’ en het weren of afschrikken van mensen die geen recht zouden hebben op asiel. Aan een crisis in eigen regio wordt niet gedacht.

Achtereenvolgende kabinetten krijgen de problemen bij de uitvoering van de asielprocedure in eigen land bovendien niet opgelost. Pas in het huidige regeerakkoord zijn deze problemen bij name genoemd, net als het gebrek aan ‘menselijke maat’. Er komt extra geld voor de IND en het Coa. Maar vóór staatssecretaris Van der Burg daarmee een begin heeft gemaakt, barst de huidige crisis los.

Lees ook:

Op het beton in Ter Apel wachten de asielzoekers tot ze naar een gemeente kunnen waar ze niet welkom zijn

De noodtenten bij het aanmeldcentrum in Ter Apel worden vanaf dinsdag niet meer gebruikt. Asielzoekers wachtten de hele dag op nieuws over hun nieuwe slaapplek. De telefoon blijft onbeantwoord.

Het azc in Azelo zou nooit meer open gaan, maar toen kwam de Oekraïne-oorlog

Hoe er in het azc in het Twentse buurtschap Azelo nooit maar dan ook nooit meer vluchtelingen opgevangen zouden worden, en er nu toch Oekraïners slapen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden