Jaap van Dissel, directeur van het Centrum Infectieziektebestrijding van het RIVM, premier Mark Rutte en minister Martin van Rijn voor Medische Zorg zijn in de tuin van het Catshuis voor overleg over de coronaciris.

Maatregelen

Hoe ook Rutte langzaam overtuigd raakte van versoepeling van de coronamaatregelen

Jaap van Dissel, directeur van het Centrum Infectieziektebestrijding van het RIVM, premier Mark Rutte en minister Martin van Rijn voor Medische Zorg zijn in de tuin van het Catshuis voor overleg over de coronaciris. Beeld ANP

In twee weken tijd verruilde het kabinet een voorzichtige houding voor een plan om de coronamaatregelen te versoepelen. Hoe kon die kentering ontstaan?

22 april, de dag nadat premier Mark Rutte bekendmaakte dat basisscholen per 11 mei weer open mogen, gaat zijn telefoon. Het is Hans de Boer. Rutte neemt op, en hoort van de voorzitter van VNO-NCW dat die ‘een beetje verdrietig’ is. De achterban van de werkgeversorganisatie is de voorgaande dagen druk geweest met het maken van protocollen voor een anderhalvemetereconomie, zoals het kabinet gevraagd had. Maar Rutte sprak in zijn persconferentie met geen woord over bedrijven. Elk perspectief ontbreekt, klaagt De Boer.

Rutte geeft De Boer onmiddellijk gelijk. “Ik heb het niet goed gedaan”, zegt de premier en hij belooft het nog diezelfde middag in de Tweede Kamer recht te zetten.

De dagen voor die persconferentie heeft het kabinet keer op keer uitgedragen dat een grootschalige versoepeling er niet inzit. De verspreiding van het virus laat het niet toe. “De loketten gaan echt niet ineens open”, herhaalt Rutte steeds om de verwachtingen te temperen. Dat wordt bevestigd als Rutte op 21 april aankondigt dat per 11 mei alleen de basisscholen open kunnen en jongeren weer kunnen sporten. Toch wordt dan al de kiem gelegd voor de grotere versoepeling die het kabinet afgelopen woensdag aankondigde. Wat is er in die twee weken gebeurd?

Rechtzetten

Als Rutte de middag na het gesprek met De Boer in de Tweede Kamer aantreedt, komt hij zijn belofte aan de werkgeversvoorman na. Aan het begin van zijn betoog zegt hij dat hij zichzelf verwijt dat hij de ondernemers niet genoemd heeft: “Dit zit voor mij top of mind: ondernemers en mensen die in dienst zijn bij bedrijven die het op dit moment ontzettend zwaar hebben.”

In het debat moet hij nog wat rechtzetten. Er is een te rooskleurig beeld ontstaan over de anderhalvemeterprotocollen. Eerder had minister Eric Wiebes (economische zaken) tegen journalisten gezegd dat bedrijven protocollen nodig hebben om te kunnen openen. En dat een commissie de draaiboeken zal goedkeuren.

Wiebes zei niet dat bedrijven met een protocol snel weer open kunnen, maar die indruk is wel gewekt. De woorden van Wiebes leiden tot irritaties bij andere ministers én bij Rutte. De premier roept Wiebes op het matje. En in het debat weerspreekt hij dat de protocollen van bovenaf gecontroleerd zullen worden. “Wij gaan ze niet goedkeuren, we stimuleren wel dat ze er komen.”

Ondernemers perspectief geven

Wiebes is binnen het kabinet één van de ministers die geregeld op de moeilijke situatie van ondernemers wijst. Tijdens het Catshuisoverleg van 19 april pleit hij ervoor om tenminste één sector te openen, om te zien wat de effecten op de virusverspreiding zijn en om ondernemers perspectief te geven. Andere aanwezigen, waaronder Rutte, minister Hugo de Jonge van volksgezondheid en minister Grapperhaus van justitie zien er niets in.

Meer begrip ontvangt Wiebes in een ander gezelschap. Eén keer per week komt de ‘economische cockpit’ bij elkaar: Wiebes, minister Wouter Koolmees (sociale zaken) en meestal Wopke Hoekstra (financiën). Ook andere ministers schuiven soms aan, zoals recent Cora van Nieuwenhuizen en Kajsa Ollongren, toen het over infrastructuur en de woningmarkt ging. Ook de werkgevers- en werknemersvoorzitters zitten meestal aan tafel.

Onherstelbare schade

In de economische cockpit is de lijn-Wiebes leidend. De belangrijkste vraag die daar op tafel ligt: hoe komen we de coronacrisis door zonder de economie onherstelbare schade aan te doen? Ook dienen de bijeenkomsten als uitlaatklep voor de soms als rigide ervaren houding van de premier.

In die dagen na de persconferentie, begint breder in het kabinet een omslag te komen. Tot dusver voeren Rutte en De Jonge bijna blind op de adviezen van het Outbreak Management Team (OMT). Als RIVM-baas Jaap van Dissel en Ernst Kuipers, voorzitter van het landelijk netwerk voor acute zorg iets ontraadden, dan nam het kabinet dat over. “Als je weken bovenop zo’n crisis in de zorg en de samenleving zit, dan maakt dat je voorzichtig”, zegt een ingewijde.

Maar de roep om bijvoorbeeld ook economen en gedragswetenschappers te raadplegen, neemt toe. Vanuit de Tweede Kamer, én vanuit het OMT zelf. In het advies van eind april schrijven de wetenschappers dat het kabinet niet alleen bij zorgexperts en virologen te rade moet gaan: “De afschaling van de maatregelen moet bekeken worden vanuit een breder perspectief waarin het OMT een van de deskundige medische adviseurs is”.

Sociale impact van de lockdown

De zondag dat Wiebes ervoor pleit om nog een sector te openen, schuiven ook burgemeester Femke Halsema van Amsterdam en SCP-directeur Kim Putters aan in het Catshuis. Zij uiten hun bezorgdheid over de grote sociale impact van de lockdown. Volgens Halsema wordt de toestand in haar stad penibel, met al die mensen in kleine appartementen. Zij moeten meer de buitenruimte in kunnen.

Ondertussen néémt de bevolking ook steeds meer de ruimte. De persconferentie van Rutte leidt niet tot hernieuwde discipline. Winkeliers heropenen hun deuren, straten worden voller. In de weekenden zijn stadscentra bijna net zo vol als voor de lockdown.

In de laatste week van april – oorspronkelijk een recesweek - vinden de coalitiepartijen een nieuw coronadebat onnodig. Ook vindt er inmiddels niet meer wekelijks een persconferentie plaats. Het geeft het kabinet tijd om te reflecteren. Hugo de Jonge grijpt het aan om na te denken over een exitstrategie. Wat zou de komende tijd al wél kunnen? Kunnen kappers misschien weer aan de slag? Of zouden terrassen open kunnen?

Eerste bevindingen

Als Rutte, Grapperhaus en Martin van Rijn halverwege de week bij elkaar komen, presenteert De Jonge zijn eerste bevindingen. Die kunnen zich er in grote lijnen in vinden. Als Rutte nog niet overtuigd was, geeft VNO-NCW-voorzitter De Boer hem in het ministerie van Algemene Zaken donderdag nog een extra zetje. Hij herhaalt waarom hij vindt dat het bedrijfsleven echt meer perspectief moet krijgen.

Tijdens de ministerraad van vrijdag 1 mei stemmen óók de meer behoedzame bewindslieden in met de ‘routekaart’. Tijdens de daaropvolgende persconferentie is Rutte nog voorzichtig in zijn bewoordingen. “Ook wij willen niets liever dan de maatregelen versoepelen. Je ziet dat de cijfers meer ruimte toelaten. Maar ik kan niets beloven.”

Zondag komen de premier, vicepremiers, Hoekstra, Wiebes en de top van het OMT bij elkaar in het Catshuis. De zondagen gebruiken ze om dingen te doordenken, dilemma’s te bespreken en knopen door te hakken. Het gezelschap is select, er worden geen notulen gemaakt. Van Dissel licht nog eens toe dat het toestaan van contactberoepen per 11 mei wél tot een stijging van het aantal infecties zal leiden, maar dat het virus vermoedelijk niet onbeheersbaar wordt.

Oppervlakkig 

Over de rest van de routekaart heeft het OMT slechts oppervlakkig een mening. Het voldoet aan de wens dat het kabinet meer een eigen koers vaart, maar 1 juni is nog te ver weg om nu al te zeggen of de virusverspreiding er tegen die tijd weer exponentieel door toeneemt.

Woensdag worden de burgemeesters in het Veiligheidsberaad bijgepraat. Zij zijn blij dat er meer bewegingsvrijheid komt. Wel hebben zij zeker tot 1 juni nodig om draaiboeken te maken. Ze moeten de anderhalvemeternorm kunnen blijven handhaven, er moeten looproutes komen, het openbaar vervoer moet worden aangepast.

Woensdagmiddag hakt het kabinet definitief de knoop door, ’s avonds presenteren Rutte en De Jonge de routekaart. Het perspectief waar bevolking en bedrijfsleven zo naar snakten, ligt er. Perspectief met een winstwaarschuwing, benadrukt Rutte meteen: de besmettingscijfers moeten het toelaten. “Dat is de evenwichtsbalk waarop wij staan.”

Lees ook: 

Rutte houdt slag om de arm: versoepeling misschien later dan 1 juni

De versoepeling van de coronamaatregelen krijgt in de Tweede Kamer nog geen luid applaus. De politieke verdeeldheid over corona groeit, ook binnen de coalitie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden