AnalyseSpreektechniek

Hoe Nederlands was de coronatoespraak van Rutte?

Minister-president Mark Rutte hield live op tv een toespraak over het coronavirus. Beeld BSR Agency

Rutte richtte zich in zijn eerste historische toespraak tot alle zeventien miljoen Nederlanders. Het tekent het ‘Nederlandse’ karakter van zijn speech: rationeel, praktisch, zonder blad voor de mond en gericht op verbinding.

De setting waarin Mark Rutte misschien wel de belangrijkste toespraak uit zijn premierschap hield, is tekenend. Geen Nederlandse vlag op de achtergrond, geen volkslied dat vooraf klinkt, maar een huiselijk kantoor met de persoonlijke spulletjes van de premier op de plank achter zijn bureau. Een portret van Ruttes politieke voorbeeld, de negentiende-eeuwse staatsman en liberaal Thorbecke, een stapeltje klassieke cd’s.

Rutte doet in het begin van zijn toespraak wat deskundigen voorschrijven: verplaats je in de luisteraar. Hij spreekt zijn medeleven uit, wenst patiënten sterkte, adresseert de vragen die leven bij gewone Nederlanders. Hij maakt iedereen belangrijk, zoals de schoonmakers die hij in één zin vóór de artsen noemt. Toch blijft zijn pathos beperkt in vergelijking met bijvoorbeeld Amerikaanse toespraken. Zelfs de onverstoorbare Wim Kok heeft op belangrijke momenten meer emotie getoond, zoals in zijn toespraken over de WAO-crisis of na de moord op Pim Fortuyn.

Dramatische woorden over het leven in tijden van crisis blijven uit. Rutte houdt het klein (‘het afgezegde verjaardagsfeestje’) en gebruikt de metafoor van de achtbaan, die steeds sneller gaat rijden. Zoals dat ook voor hem geldt: vorige week nog de toespraak over geen handen schudden, met de ietwat hilarische handdruk na afloop, nu de uiterst geconcentreerde, serieuze blik. “Want de maatregelen die hier en elders worden getroffen zijn ongekend voor landen in vredestijd.”

Uitleg en duiding

Rutte concentreert zich in zijn speech op de uitleg en duiding van de maatregelen. Dat past bij hem; hij is de premier die gericht is op praktische oplossingen, op samen de schouders eronder. Rutte schaart zich nadrukkelijk achter de adviezen van experts en schuwt niet om de dilemma’s te benoemen waar de politiek vervolgens mee worstelt. “Ik heb geen gemakkelijke boodschap voor u”. Dat is de logos in zijn toespraak, waarmee hij zijn publiek voert langs twee extreme scenario’s (alles op slot of het virus onbeheerst zijn gang laten gaan) en vervolgens uitkomt op het gematigde midden.

Het maakt zijn toespraak ook een beetje technocratisch, al blijft hij in alle passages begrijpelijk en gericht op uitleg. Wat daarvan blijft hangen is het woord ‘groepsimmuniteit’, het kernwoord waarmee de Nederlandse aanpak zich onderscheidt van die in de buurlanden die een lock-down nastreven. Hij gebruikt heldere metaforen die indruk maken ( we bouwen ‘een beschermende muur’ om kwetsbare ouderen). Tegelijkertijd is hij eerlijk over het feit dat Nederland als open land niet alles onder controle heeft: “Zolang er geen vaccin is, zal het coronavirus als een golf door de wereld blijven gaan en ons land niet overslaan”.

Niet de laatste maatregelen

Als een soort voorschot op kritiek die mogelijk later de kop op kan steken, hint Rutte erop dat dit niet de laatste maatregelen zijn. “Het blijft zoeken naar de balans tussen maatregelen nemen die nodig zijn en het gewone leven zoveel mogelijk door laten gaan.” Hier verlaat hij ook voor even het publiek van ‘alle Nederlanders’ en lijkt hij zich te richten tot politici en opiniemakers die het kabinet bekritiseerden. “Een mening is snel gegeven”, zegt Rutte, maar het is belangrijk dat we “op het kompas van wetenschappelijke kennis en betrouwbare feiten blijven varen”.

Typerend voor de VVD’er Rutte is ook zijn zorg voor de ondernemers van dit land. Van de heel gewone ‘mevrouw van het koffietentje op de hoek’ tot de grote ‘nationale iconen’ als KLM. Ook hier zoemt Rutte niet in op de kleinere, intiemere voorbeelden van burenhulp die op de emoties inwerken, zoals bijvoorbeeld de Amerikaanse president Obama dat zo goed kon.

Praktisch en nuchter

Rutte’s adviezen, de waarden die hij meegeeft aan het eind van zijn toespraak, zijn praktisch en nuchter van aard. “Blijf uw gezond verstand gebruiken”, zegt de premier tegen zeventien miljoen Nederlanders. Hier is een parallel te zien met de historische tv-toespraak van premier Joop den Uyl aan het begin van de oliecrisis in 1973. Den Uyl maakte weliswaar duidelijk dat Nederland aan het begin van een grote crisis stond, maar deed ook een heel praktisch beroep op burgers. “Zet de verwarming wat lager en ’s avonds eerder uit.”

Rutte laat zich in het slot zien als de verbindende premier, die politieke en maatschappelijke tegenstellingen wil overbruggen. “We moeten dit echt met zeventien miljoen mensen doen.” Achterliggende gedachte: we leven in gepolariseerde tijden, maar nu slaat het water over de dijken en moeten we de handen ineen slaan. Zoals Nederland dat ook in het verleden altijd heeft gedaan. Voor Rutte is dat geen vraag, hij weet dat zijn zeventien miljoen Nederlanders mee zullen doen. Hij hoeft dus ook niet te dreigen met verboden of harde handhaving. “Ik reken op u.”

Lees ook: 

Lees hier de volledige tekst van Ruttes toespraak terug: 

Rutte sprak gisteravond vanuit het Torentje alle Nederlanders toe: “Deze epidemie gaat velen raken.”

Kabinet gaat ondernemers extra steunen

Extra hulp voor het bedrijfsleven is onderweg.  Wat zal die hulp inhouden?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden