Sigrid Kaag geeft een korte verklaring voordat de informateur het voortzetten van het kabinet-Rutte III gaat onderzoeken.

ReconstructieFormatiegesprekken

Hoe Kaag een knieval deed in de formatie: ‘Niet onze eerste keuze, niet onze zevende’

Sigrid Kaag geeft een korte verklaring voordat de informateur het voortzetten van het kabinet-Rutte III gaat onderzoeken.Beeld ANP

De optie die lange tijd voor onmogelijk werd gehouden – het voortzetten van de huidige coalitie VVD, CDA, D66 en ChristenUnie – wordt nu toch onderzocht. “Niet onze eerste keuze, niet onze vijfde, niet onze zevende”, zegt Kaag.

Het is 17 maart en Sigrid Kaag springt op de tafel. De grote winst bij de verkiezingen van D66 is een van de verrassingen van deze avond. De foto van haar juichkreet gaat viraal. Maar, zo schrijft Trouw de volgende dag, de partij van het ‘nieuwe leiderschap’ zal haar winst lastig kunnen verzilveren.

De progressieve partijen waar Kaag het liefst zaken mee doet, hebben stevig verloren. Ga maar na: PvdA blijft haken op haar dieptepunt van negen Kamerzetels en GroenLinks keldert van 14 naar acht. Vooral de verschuiving naar rechts van de kiezer krijgt aandacht. Veel meer dan een ander feit: de oude coalitie wint in totaal twee zetels. Dat komt in Nederland zelden voor.

null Beeld MARTIJN BEEKMAN/ANP/HH
Beeld MARTIJN BEEKMAN/ANP/HH

Optimisme overheerst bij de winnaars van de verkiezingen. VVD en D66 nemen een ongebruikelijke stap: ze benoemen twee informateurs, beiden met weinig afstand tot het kabinet. VVD-senator Annemarie Jorritsma en D66-minister Kajsa Ollongren moeten de klus klaren.

Eind maart: ‘Hier scheiden onze wegen’

Het loopt vreselijk mis. Op 25 maart verlaat Ollongren gehaast het Binnenhof, ze heeft net gehoord dat haar coronatest een positieve uitslag geeft. Weer gaat er een foto viraal. Ditmaal van Ollongrens aantekeningen, met daarop duidelijk de woordjes ‘Positie Omtzigt functie elders’. Demissionair premier Rutte ontkent dat hij over Omtzigt heeft gesproken tijdens de formatie, maar werkt zich diep in de nesten. Later zegt hij het zich “achteraf verkeerd te hebben herinnerd”.

De 'functie elders'-foto van Ollongren. Beeld EPA
De 'functie elders'-foto van Ollongren.Beeld EPA

Rutte ontkent de leugen, tot ontsteltenis van de Kamer. Het leidt na een emotioneel debat tot een unieke situatie: de dubbel demissionaire premier – overleeft een motie van wantrouwen, maar krijgt wel een motie van afkeuring aan zijn broek. Mede vanwege de steun van zijn coalitiepartners. “Hier scheiden onze wegen”, zegt D66-leider Sigrid Kaag, als Rutte zich verdedigt. “Er is iets geknapt”, zegt Gert-Jan Segers van de ChristenUnie in het weekend daarna. Zijn partij sluit kabinetsdeelname uit als Rutte opnieuw premier wordt. Dat trekt hij later mede onder druk van de achterban weer in (het was ‘te veel Rutte, te weinig ons allemaal’).

Een doorgewinterde veteraan moet de rust aan het Binnenhof herstellen. Herman Tjeenk Willink krijgt de opdracht eerst de problemen in kaart te brengen. Even is de nieuwe informateur ongestoord aan het werk, of er ontploft een volgend bommetje. RTL Nieuws heeft inzage in de notulen van de Ministerraad van 2020 gekregen. Over het ‘sensibiliseren’ van Omtzigt is wel degelijk gesproken, door meerdere ministers. De geheime notulen gaan naar de Kamer.

April: Tjeenk Willink voelt ongemak

De vertrouwenskwestie die Tjeenk Willink zo kundig heeft geparkeerd, komt nu met gierende banden alsnog uit de parkeergarage. Wíllen partijen nog wel door in een kabinet-Rutte IV? Weer debatteert de Tweede Kamer lang en heftig over de kwestie. Rutte blijft opnieuw overeind. Zijn kansen op een nieuw kabinet groeien gestaag.

Al die debatten in de Kamer eroderen het vertrouwen in de politiek, zegt Tjeenk Willink als hij vlak na Koningsdag zijn verslag inlevert. Hij voelt “ongemak”, zegt hij. “Iedereen in Den Haag is mogelijk deel van het probleem, dus ook een mogelijk deel van de oplossing.” Advies: werk aan een nieuwe bestuurscultuur en begin met de inhoud. En maak een regeerakkoord op hoofdlijnen.

Rutte heeft ‘radicale ideeën’ voor die nieuwe bestuurscultuur, heeft hij gezegd in het laatste debat. Maar zijn optreden bij Nieuwsuur, op 10 mei, stelt teleur. Toch lijkt de demissionair premier terug in de race. Een kabinet onder zijn leiding is weer dichterbij, maar tegelijkertijd verder weg dan ooit. Want de vraag wie met wie wil regeren staat als een olifant in de Kamer.

Spotprent uit Trouw van begin april over de nieuwe bestuurscultuur. Beeld Tom Janssen
Spotprent uit Trouw van begin april over de nieuwe bestuurscultuur.Beeld Tom Janssen

Mei: Een vleugje optimisme op het Binnenhof

Ook de nieuwe informateur en SER-voorzitter Mariëtte Hamer buigt zich aanvankelijk niet over wie met wie wil onderhandelen. Zij krijgt op 12 mei een maand de tijd voor plannen om uit de coronacrisis te komen, voor versterking van de rechtsstaat en een inventarisatie van de grote thema’s voor een nieuw regeerakkoord.

Eind mei waait er een vleugje optimisme over het Binnenhof. Tegelijkertijd tekenen de contouren van de partijpolitieke patstelling zich af. Rutte en CDA-leider Wopke Hoekstra willen niet met twee linkse partijen in een kabinet, maar PvdA en GroenLinks weigeren elkaar los te laten. D66 ziet doorstart van de huidige coalitie met de ChristenUnie niet zitten. En dan zijn er nog de interne problemen van het CDA. Op 12 juni gebeurt het onvermijdelijke: Omtzigt verlaat de partij. Zijn vertrek bedreigt de stabiliteit van het CDA, waar Rutte in de formatie zo aan vasthoudt.

Juni: ‘Koudwatervrees moet verdwijnen’

Hamer voert de druk op: op 18 juni krijgen de overgebleven zes partijen een weekend om er samen uit te komen. Dat lukt niet. “De ‘koudwatervrees’ bij de politieke partijen moet verdwijnen”, schrijft Hamer de week erop in haar verslag. Om de boel vlot te trekken wil Hamer dat Mark Rutte en Sigrid Kaag de komende weken hun plannen op papier zetten. VVD en D66 zijn in elke combinatie nodig voor een meerderheidscoalitie.

De aversie van D66 tegen doorregeren met de ChristenUnie groeit. ‘Niet logisch en niet wenselijk’, zegt Kaag eind juni in de Tweede Kamer. Eerder heeft ze zich laten vallen niet veel trek te hebben in nieuwe samenwerking met de partij van Segers. “Nee, een auto die je parkeert gaat ook roesten als je ’m niet rijdt. We moeten voortgang boeken.” Ze legt uit dat dit slaat op de standpunten van de ChristenUnie op medisch-ethisch vlak. De boodschap is duidelijk. Kaag wil geen voortzetting van de oude coalitie.

Juli: Snakken naar vakantie

Eind juli snakken de onderhandelaars op het Binnenhof naar vakantie. Er komt een pauze, maar de teams van D66 en VVD werken een deel van de zomer door. Hamer hoopt dat andere partijen (lees: GroenLinks, PvdA en ChristenUnie) daarna willen aanschuiven. Maar de opzet mislukt. Wanneer Gert-Jan Segers de notitie, getiteld ‘Onze belofte voor Nederland’, leest, ziet hij een ‘nogal liberaal stuk’. D66 en VVD willen de embryo- en de abortuswet ‘moderniseren’ en van de Voltooid leven-wet een vrije kwestie maken in het parlement. Voor Segers is dat onbespreekbaar: de ChristenUnie haakt af.

null Beeld Louman & Friso
Beeld Louman & Friso

Opvallend is dat PvdA en GroenLinks wél enthousiast zijn over het stuk, maar uiteindelijk de onderhandelingstafel niet bereiken. Rutte en Hoekstra houden vast aan hun ‘linkse wolk’-blokkade. Later zal de premier zeggen dat het helemaal niet de bedoeling was dat andere partijen konden aansluiten. “Waarom zou Klaver of Ploumen aanschuiven bij een stuk van twee liberale partijen?” De notitie verdwijnt in een la. De formatie is terug bij af, opnieuw.

September: ‘Broze lijntjes uit het verleden’

Op 2 september rond Hamer haar werk af. Haar toon is somber. Alle meerderheidsvarianten blijven onmogelijk, schrijft ze in haar verslag, veroorzaakt door onderlinge blokkades en wantrouwen over en weer. Hamer: “Ik ben ook geconfronteerd met allemaal broze lijntjes uit het verleden.” Die kwestie-Omtzigt blijft de formatie hinderen. “Er is chagrijn. Die ontploffing heeft veel effect gehad. En hij is in die zin nog niet uitontploft.”

De nieuwe informateur, Johan Remkes, heeft niet het poldergeduld van zijn voorganger. Hij wil snel een besluit forceren over onderhandelingen over een minderheidskabinet, omdat het land het wachten zat is.

Maar ook hij krijgt te maken met weigerachtige politici en oud zeer. Wat niet helpt, is dat op 16 september, ruim een week na de aanstelling van Remkes, Sigrid Kaag aftreedt als minister van buitenlandse zaken. De problemen met de evacuaties in Afghanistan bezorgen haar een motie van afkeuring. Uitgerekend de ChristenUnie besluit die motie tegen Kaag te steunen. Segers zegt later: “Er is geen coalitie meer.” Een dag later stapt ook defensieminister Bijleveld op, na toenemende politieke druk.

Sigrid Kaag en Ank Bijleveld vlak voordat eerstgenoemde bekendmaakt terug te treden als minister.  Beeld ANP
Sigrid Kaag en Ank Bijleveld vlak voordat eerstgenoemde bekendmaakt terug te treden als minister.Beeld ANP

De val van twee ministers overschaduwt de heisessie het weekend erop. Wanneer Remkes op zondagmiddag het landgoed Zwaluwenberg bij Hilversum weer verlaat, zegt hij tegen de pers dat het aftreden van Kaag en Bijleveld ‘complicerend’ heeft gewerkt en zorgt voor ‘veel politieke pijn’.

De bocht van Kaag

Het is Kaag die op zondagavond 26 september, in een toespraak voor partijleden, voor een onverwachte wending zorgt: ze zegt geen trek te hebben in zo’n minderheidskabinet, D66 zet alsnog haar zinnen op onderhandelingen met de zes partijen, dus inclusief PvdA, GroenLinks en ChristenUnie. Maar - en dat is interessant - Kaag is eventueel bereid de oude coalitie voort te zetten. Het is voor het eerst, ruim een half jaar na de verkiezingen, dat D66 zegt hiermee te kunnen leven.

Deze maandag blijft tijdens nieuwe gesprekken met Remkes een doorbraak uit, voor de zoveelste keer. Oud-informateur Mariëtte Hamer maakt op dinsdagavond bij Nieuwsuur een haast moedeloze indruk. “Morgen is wel ongeveer de bel voor de laatste ronde. Als je alsmaar doorgaat met opties verkennen, dan zit je op een dag onder de streep en heb je niks. En helemaal onderaan, dat is nieuwe verkiezingen.”

Nieuwe verkiezingen zien de partijleiders als een blamage

Het is alsof de waarschuwende woorden van Hamer effect hebben gesorteerd. Nieuwe verkiezingen zien de partijleiders als een blamage zover willen ze het niet laten komen. Woensdagochtend maakt Remkes, bij de start van een nieuwe gespreksronde, een geïrriteerde indruk. “Het regent ook nog”, zegt hij.

Later die dag komt die doorbraak er alsnog, wanneer Remkes opties wegstreept (extraparlementair kabinet, minderheidskabinet) en eindelijk doorduwt: Kaag kan eventueel akkoord gaan met onderhandelingen tussen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie, de vier oude coalitievrienden.

Donderdag, rond het middaguur, legt Kaag een verklaring af: “We hebben een belofte gedaan aan de kiezer dat we verantwoordelijkheid zullen nemen. En die verantwoordelijkheid voel ik zwaar. We gaan dus onderhandelen. Het was niet onze eerste keuze, niet onze vijfde, niet onze zevende. Maar het land moet bestuurd worden. Niemand is gebaat bij nieuwe verkiezingen. Die verlammen de politiek nog minstens een halfjaar. En dat verdient ons land niet.”

Lees ook:

Als het aan Kaag ligt, komt er toch een meerderheidskabinet

D66 wil alsnog samenwerken met de ChristenUnie in een nieuw kabinet, meldde de D66-leider op 26 september.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden