ReconstructieAffaire-Omtzigt

Hoe het misging tussen Omtzigt en het CDA

Pieter Omtzigt (CDA) wordt beëdigd als lid van de Tweede Kamer.  Beeld Hollandse Hoogte/ ANP
Pieter Omtzigt (CDA) wordt beëdigd als lid van de Tweede Kamer.Beeld Hollandse Hoogte/ ANP

De relatie tussen Pieter Omtzigt en de partijtop van het CDA is nooit echt goed geweest. De laatste jaren werd Omtzigt onder kiezers steeds populairder, maar bij de partijtop niet.

Dat het al een tijdlang niet boterde tussen Pieter Omtzigt en de partijtop van het CDA kan niemand ontgaan zijn. Maar na het lekken van het memo dat Omtzigt schreef voor de commissie die de gang van zaken rond de verkiezingen voor het CDA moet analyseren, is de bom echt gebarsten. “Nu dit stuk en een deel van mijn scherpe visie op straat ligt, is het voor mij nog moeilijker geworden om binnen het CDA te blijven functioneren”, liet Omtzigt zaterdag weten. Er bleef maar één conclusie over, en dat was weggaan bij het CDA.

Omtzigt wordt in 2002 ontdekt als potentieel Kamerlid door niemand minder dan toenmalig premier Jan Peter Balkenende. De 51ste plek op de kandidatenlijst blijkt in 2003 hoog genoeg voor een Kamerzetel, als verschillende hoger geplaatste CDA’ers toetreden tot het kabinet. In een recent verschenen boek over het CDA wordt Omtzigt omschreven als ‘een noordelijke katholiek, eerder calvinistisch dan zuidelijk rooms, een werkezel en een bèta-intellectueel’. “Niet een type dat binnen de partij en de Haagse politiek veelvuldig voorkwam of -komt.”

Haagse mores

Dat contrast met de normale Haagse mores blijkt al snel, als Omtzigt in 2004 de in zijn ogen wel al te riante pensioenregeling van DNB-president en prominent CDA’er Nout Wellink ter discussie stelt. Ook in die tijd werkt Omtzigt al samen met de oppositie. Het levert hem een stevig conflict op met zowel Wellink als de partijtop.

Het zal daarna nooit meer echt gaan boteren tussen het eigenzinnige Kamerlid uit Twente en de top van het CDA. Zowel bij de verkiezingen van 2006 als die van 2010 staat Omtzigt laag op de lijst. De 29e plek op de lijst in 2010 blijkt opnieuw slechts genoeg als het CDA, ondanks een fors verlies bij de verkiezingen, alsnog toetreedt tot het kabinet.

Bij de achterban is die steun er wel. Als de partijtop in 2012 besluit Omtzigt geen plek op de lijst te geven, breekt er bij lokale afdelingen in Twente een opstand uit. Onder die druk wordt hij alsnog toegevoegd, en haalt met ruim 36.000 voorkeurstemmen meer dan genoeg voor een Kamerzetel.

Terriër

In een gedecimeerd CDA (13 Kamerzetels) groeit Omtzigt onder het kabinet-Rutte II in zijn geliefde portefeuille Financiën uit tot de ‘terriër’ die hij later wordt genoemd. “Die houding is essentieel voor het gezag van het parlement en de stabiliteit van de democratie”, zegt CDA-prominent Wim Deetman in 2016, als hij aan Omtzigt de Prinsjesprijs uitreikt voor bijzondere verdiensten voor ‘voor het gezag van het parlement’. Maar Deetman waarschuwt ook voor hoe anderen kijken naar dergelijke vastbijters: “Men wordt snel gezien als een zeurkous die alles in de war schopt.”

Dat ervaart Omtzigt nadat hij in 2017 weliswaar op plaats vier op de lijst staat, en bijna 100.000 voorkeursstemmen haalt, maar na de verkiezingen niet meer betrokken wordt bij belangrijke besluitvorming in het CDA. Zijn woordvoerderschap Financiën raakt hij tegen zijn zin kwijt. Hij voelt zich voor het blok gezet met coalitiebesluiten op zijn terrein waar hij niet in betrokken wordt.

Nergens wordt dat zo duidelijk als in de toeslagenaffaire, die Omtzigt vanaf 2017 stukje bij beetje naar boven haalt. Omtzigt wordt door de coalitie gezien als een lastpak, en ook de CDA-ministers laten hun oren daar naar hangen, blijkt uit de recent vrijgegeven notulen van de ministerraad. Zowel de huidige CDA-leider Hoekstra als zijn voorganger Hugo de Jonge geven daarin aan dat het ‘sensibiliseren’ van het kritische Kamerlid hen niet is gelukt.

‘Vier jaar lang voorgelogen’

In zijn memo haalt Omtzigt aan dat er eerst niet naar hem is geluisterd, en vervolgens oplossingen voor de affaire hem ‘door de strot zijn geduwd’. Beide oplossingen voldoen niet, zegt Omtzigt: in eerste instantie wilde men niet genoeg doen om gedupeerden te helpen, en pas toen het kabinet in politieke problemen kwam ging de geldkraan juist veel te ver open. Maar wat hij ook probeert, de voorstellen worden niet bijgesteld.

Het is op dat moment eigenlijk al de druppel voor Omtzigt. “Ik ben vier jaar lang voorgelogen door het kabinet dat ik heb gesteund. Er is iets in mij geknapt wat nog niet is hersteld”, zegt hij een paar dagen voor de verkiezingen in de Leeuwarder Courant.

Ook de gang van zaken rond de lijsttrekkersverkiezing – die hij vorig jaar nipt verloor van Hugo de Jonge – dragen bij aan Omtzigts gevoel dat hij er binnen het CDA nooit echt bij zal horen. Onregelmatigheden bij de stemming worden volgens hem onvoldoende onderzocht, en als Hugo de Jonge zich terugtrekt schuift het bestuur alsnog Wopke Hoekstra naar voren, ondanks een toezegging van de voorzitter dat Omtzigt dan lijsttrekker zou worden. Omtzigt voelt zich bedonderd als blijkt dat er camera’s bij het huis van Hoekstra staan zodat hij per direct een steunverklaring moet uitspreken.

Paradox

Waar hij binnen het CDA steeds meer, en in zijn ogen vanaf het begin, als lastpak is gezien, oogst hij breder in het land juist lof. Bij de verkiezingen krijgt hij een ongekende 340.000 voorkeursstemmen, goed voor vijf van de vijftien zetels die het CDA haalt. “Er is een paradox tussen de wijze waarop het CDA intern met mij is omgegaan in de afgelopen periode en de weerklank die mijn optreden voor het CDA in de Kamer en in media bij de kiezer vindt”, schrijft hij in zijn memo.

Nu de breuk met het CDA er definitief is, wordt er druk gespeculeerd over de mogelijkheden van Omtzigt als hij zelf een politieke partij zou beginnen. Zover is het nog lang niet. Omtzigt zegt weliswaar terug te willen keren als zelfstandig Kamerlid, maar besluiten over zijn politieke toekomst pas te nemen als hij hersteld is van zijn burn-out.

Lees ook:

Het vertrek van Omtzigt is een klap voor het CDA, die de formatie nog ingewikkelder maakt

De bom binnen het CDA is definitief gebarsten. Pieter Omtzigt verlaat de partij en wil op termijn, wanneer hij hersteld is van zijn burn-out, terugkeren als zelfstandig Kamerlid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden