Oud-minister Johan Remkes heeft zoveel zeggenschap gekregen dat stikstofminister Christianne van der Wal en landbouwminister Piet Adema bescheiden naar zijn stikstofpresentatie zaten te luisteren.

AnalyseCoalitiepartijen

Hoe het kabinet deze week twee crises wist te bezweren

Oud-minister Johan Remkes heeft zoveel zeggenschap gekregen dat stikstofminister Christianne van der Wal en landbouwminister Piet Adema bescheiden naar zijn stikstofpresentatie zaten te luisteren.Beeld ANP

Het was een politiek succesvolle week voor het kabinet. Tegen de verwachtingen in is de crisissfeer beteugeld rond de twee grootste thema’s: stikstof en energie.

Wilma Kieskamp

Soms is in politiek Den Haag een enkel woord genoeg om een crisis te ontketenen. Stikstofdoelen die ‘niet heilig zijn’, bijvoorbeeld.

CDA-leider Wopke Hoekstra had de paar lettergrepen nog niet uitgesproken of er brak in augustus zoveel commotie los dat de Tweede Kamer moest terugkeren van het zomerreces. De coalitie van VVD, D66, CDA en ChristenUnie kon gaan struikelen over stikstof.

Omgekeerd is aan de woordkeus van coalitiepartijen ook af te lezen of de rust – voorlopig – is weergekeerd. Zie bijvoorbeeld hoe deze week dezelfde CDA-leider Hoekstra aandacht vroeg voor de ‘kwetsbare natuur’, een term die hij eerder niet vaak spontaan gebruikte. Of luister bijvoorbeeld naar Kamerlid Tjeerd de Groot van D66. Hij is de man van het hameren op het ‘halveren’ van de veestapel.

De Groot probeert dat woord nu te vermijden. Liever zegt hij nu dat de veestapel ’kleiner’ moet. Kleine tekstuele verschillen, maar ze overbruggen grote politieke conflicten.

Regeringspartijen weer op één lijn

De rijen zijn weer gesloten in de coalitie. Stikstof is sinds deze week niet langer het onderwerp waarover regeringspartijen geharnast tegenover elkaar staan. Nadat eerder de politieke spanning hoog opliep is binnen de coalitie toch nog vrij soepel de politieke uitweg gevonden, met hulp van ‘bemiddelaar’ Johan Remkes. De vier regeringspartijen zitten weer op één lijn. Zelfs CDA en D66 stralen gezamenlijk uit dat de tegenstellingen zijn overwonnen.

En dat is niet het enige waar premier Rutte deze week waarschijnlijk een zucht van verlichting over slaakte. Ook een andere politiek hoofdpijndossier is voor zijn kabinet met onverwacht gunstige afloop losgetrokken. Voor energiecompensatie reserveert het kabinet zoveel miljarden om alle huishoudens te helpen, dat zelfs de oppositie enthousiast is.

Schier onoplosbaar, leken de politieke problemen voor het kabinet nog te zijn op Prinsjesdag. In het land was bij sommige groepen boze burgers de stemming zo anti-overheid dat zelfs de koning het voor de kiezen kreeg. Er was luidruchtig boegeroep onder het bordes. Het kabinet had het zwaar en was alleen nog maar in het defensief.

Op de grote vraagstukken over stikstof, asielopvang en vooral de koopkracht en energieprijzen had het kabinet maar geen antwoord. ‘Wacht nog even’, vroeg Rutte, zo vaak dat het kabinet van alle kanten om de oren kreeg onzichtbaar te zijn en traag te reageren.

Zelfs de SGP, Ruttes steunpilaar in de oppositie tijdens al zijn kabinetten, trok hard van leer met kritiek dat het kabinet gezinnen ‘honger laat lijden’. Oppositiepartij PvdA zag een kabinet dat op ‘een andere planeet’ leefde.

Spanning in de Tweede Kamer

Nog steeds is de stemming in politiek Den Haag hypernerveus, met een sfeer waarin maar weinig hoeft te gebeuren om de gemoederen hoog op te laten lopen. Al zat de spanning afgelopen week niet binnen de coalitie, en evenmin tussen kabinet en oppositie.

Die spanning heeft zich verplaatst naar de Tweede Kamer. Oud-Kamervoorzitter Khadija Arib blijkt wegens ‘machtsmisbruik’ aangeklaagd te zijn door anonieme ambtenaren. Het lekte uit voor zij zich kon verdedigen en zette een kettingreactie in werking. Arib stapte vrijwel direct uit de Tweede Kamer, waarna de stoel van de huidige Kamervoorzitter Vera Bergkamp op momenten óók gevaarlijk wankelde. Het gaf de indruk van wéér een crisis erbij.

Daardoor was niet meteen zichtbaar wat er ondertussen ook is gebeurd: op de onderwerpen die de kiezers in het land het meest direct raken – stikstof en de energieprijzen – is er een politieke doorbraak gekomen. Een doorbraak die van te voren lang niet zeker was. Het stikstofprobleem zelf is misschien niet opgelost, de gasprijzen zijn zeker niet onder controle. Maar de politieke conflicten hierover zijn bezworen.

Ruttes uitweg loopt langs twee lijnen: de regie deels uit handen geven – met alle risico’s van dien. En alle gangbare financiële aarzelingen loslaten.

Stuur deels uit handen gegeven

Van de premier is vaak gezegd dat hij problemen het liefst oplost door ze klein te maken. Bij stikstof paste hij het toe op zijn eigen kabinet. Dit keer heeft het kabinet zichzelf klein gemaakt. Oud-minister Johan Remkes heeft zoveel zeggenschap gekregen dat stikstofminister Christianne van der Wal en landbouwminister Piet Adema bescheiden naar zijn presentatie zaten te luisteren.

Het kabinet heeft er veel mee bereikt door een ‘buitenstaander’ in te schakelen. Remkes speelde de rol met verve, al kent hij het Binnenhof als geen ander. De oud-VVD-informateur werpt zich op als de vertolker van de onvrede op het platteland. Hij kreeg er de boeren weer mee aan boord en trok het politieke proces weer vlot.

De politieke winst voor de coalitie is vooral dat de hoofdlijn van het regeerakkoord nog overeind staat. Het doel blijft natuurherstel en de helft minder stikstof in ‘vooralsnog’ 2030.

Maar het vergde wel een offer. Het stuur is deels uit handen gegeven. Het komt niet vaak voor dat een advies aan het kabinet wordt gepresenteerd met zo’n dwingende vermaning. Remkes stelt dat hem het beste lijkt dat het kabinet “de denklijn integraal overneemt”. Hij schreef een zeer gedetailleerd advies.

Ministers als een soort onderaannemers

De twee politiek verantwoordelijke ministers zullen er weinig meer aan kunnen vertimmeren. Ze zijn een soort onderaannemer geworden. Ook voor de coalitiepartijen zit er maar één ding op: omarmen, dat rapport.

Vertimmeren van de plannen lijkt overigens nauwelijks nodig. Het draagvlak in de Tweede Kamer is er nu al. Op de rechterflank van de oppositie is BBB-Kamerlid Caroline van der Plas een “beetje verliefd op Remkes”. Terwijl op links lof klinkt van Jesse Klaver van GroenLinks.

Om die politieke rust terug te laten keren heeft het kabinet ook zelf een harde tik moeten incasseren. Onder Ruttes eerdere kabinetten is het beleid ‘zwalkend en falend’ geweest, en er is te weinig geluisterd naar de ‘oprechte wanhoop’ van ‘redelijke mensen’ op het platteland, sprak Remkes.

Remkes heeft de opdracht aan kabinet zelfs verbreed: niet alleen het stikstofprobleem moet worden opgelost, maar het kabinet moet ook zorgen dat de stad beter gaat luisteren naar het platteland. Hij vindt ook dat de ‘randstedelijke culturele elite’ de gevoelens van het platteland miskent – dat moet ophouden.

“De culturele elites hebben geweldige opvattingen maar moeten zich realiseren dat de veranderingsrichting die zij bepleiten in hun eigen ogen misschien legitiem is, maar tegelijk kan zorgen voor polarisatie in de samenleving”, aldus Remkes.

Het viel uit te leggen als waarschuwing naar de progressieve regeringspartij D66 om in te binden, maar was vaag genoeg om op dit moment niet tot nieuwe botsingen in de coalitie te leiden.

Een ongekend besluit

Ondertussen had minister Sigrid Kaag zelden zo’n ontspannen debat in de Tweede Kamer als afgelopen donderdag bij de financiële beschouwingen.

De politieke rust over de energiecompensatie en de koopkracht is misschien nog wel een grotere verrassing als die over stikstof. Het kabinet verzette pas vlak voor Prinsjesdag de bakens. Daarna werd het credo overgenomen zoals GroenLinks-fractievoorzitter Jesse Klaver het formuleerde: “Whatever it takes”.

Met duizelingwekkende uitgaven van miljarden euro’s voor een energieplafond gaat het kabinet alsnog rust en zekerheid bieden aan huishoudens. De risico’s van de onberekenbare gasprijzen en stroomprijzen worden overgenomen van de huishoudens, zoveel als kan.

Geld speelt geen rol meer. Minister van financiën Kaag heeft de strenge begrotingsdiscipline waar Nederland binnen Europa altijd zo streng over waakte, losgelaten. Een dekking is er nog niet. Een ongekend besluit.

“Maar de mensen in het land trokken het niet meer” dat er zoveel onzekerheid is over de energierekening, aldus Kaag. De credits voor de hele operatie geeft het kabinet royaal aan PvdA en GroenLinks, iedereen mag dat horen: het is hún energieplafond dat er nu komt. Rutte heeft de ‘linkse wolk’ alsnog omhelsd.

Volgende test: asielopvang

Voor het kabinet rest er nu nog wel dat andere grote vraagstuk om op te lossen. De asielopvang staat nog steeds op springen. VVD, D66, CDA en ChristenUnie moeten opvangplekken weten te organiseren terwijl gemeenten zich alleen maar verder verschansen.

Een wet die in de maak is om opvangplekken eerlijker te verdelen over het land, zorgt binnen de coalitie voor grote discussie. Terwijl er ook over dit politiek gevoelige onderwerp inmiddels een rechterlijke uitspraak ligt. Na een kort geding van VluchtelingenWerk is het kabinet opnieuw op de juridische grenzen gestuit.

De coalitie kan zich opmaken voor de volgende test. Hoe houdbaar is de asieldeal die VVD, D66, CDA en ChristenUnie deze zomer sloten?

Beluister ook onze politieke podcast Haags Halfuurtje

Lees ook:

Zó had Johan Remkes het voor de melkveehouders nooit bedoeld

Het kabinet is nogal afgedreven van het vorige zwaarwegende stikstofrapport van Johan Remkes. Dat leidt er mede toe dat de pijn wel erg bij melkveehouders is komen te liggen.

Kaag doorstaat dankzij prijsplafond met gemak haar eerste financiële beschouwingen

Het kabinet heeft nog geen idee hoe het energieprijsplafond voor huishoudens gefinancierd gaat worden, bleek tijdens de financiële beschouwingen in de Tweede Kamer.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden