In 2013 schudden VNO-NCW-voorman Bernard Wientjes, premier Mark Rutte, minister Lodewijk Asscher en FNV-voorzitter Ton Heerts elkaar de hand voor aanvang van de presentatie van het sociaal akkoord.

TerugblikPolitieke strategie

Hoe de polder bij Rutte steeds meer macht kreeg

In 2013 schudden VNO-NCW-voorman Bernard Wientjes, premier Mark Rutte, minister Lodewijk Asscher en FNV-voorzitter Ton Heerts elkaar de hand voor aanvang van de presentatie van het sociaal akkoord.Beeld ANP

Maatschappelijke akkoorden waren er altijd al. Maar onder premier Rutte werden het er veel. Ze zijn een manier om lastige kwesties uit te besteden en maatschappelijke rust te bewaren.

Het is 11 mei 2021. Een ietwat nerveuze Mark Rutte zit als VVD-partijleider bij actualiteitenprogramma Nieuwsuur. Hij is tien jaar premier en krabbelt op van wat misschien de boeken ingaat als de grootste crisis van zijn carrière. Nog maar een maand geleden stemde de hele oppositie, inclusief de regeringsgetrouwe SGP, voor een motie van wantrouwen tegen de premier. Vanwege de zoveelste leugen, de zoveelste poging om informatie te verdoezelen.

Maar Rutte zit er niet alleen om te reflecteren op wat inmiddels de ‘Nacht van Rutte’ is gaan heten: dat tot drie uur in de nacht durende debat waarin hij een motie van wantrouwen en van afkeuring voor de kiezen kreeg. Hij wil in Nieuwsuur ook vertellen over zijn nieuwe bestuursstijl, mocht het ooit tot een vierde kabinet-Rutte komen. “Als wij in de toekomst akkoorden sluiten met de vakbeweging en werkgevers, hebben we vooraf eerst een debat in de Kamer over de hoofdlijnen”, begint hij. “Een kabinet gaat niet meer zomaar met de polder onderhandelen en met een resultaat naar de Kamer komen.” Vooraf moet de Tweede Kamer beslissen waar zo’n akkoord over gaat, benadrukt Rutte.

‘Bijna fabriek aan akkoorden’

Onder zijn drie kabinetten zijn er op dat moment een stuk of elf grote maatschappelijke akkoorden gesloten. Die akkoorden waren er altijd al, schrijft het Haagse onderzoeksinstituut NSOB, ‘maar nu zijn het er heel veel’. Anders dan in de jaren tachtig en negentig gaan die akkoorden niet meer alleen over typische polderonderwerpen zoals werktijdverkorting of pensioenen, maar ook over maatschappelijke vraagstukken op het gebied van sport, onderwijs, gezondheid en zelfs klimaat. Bij veel van die akkoorden is de Sociaal-Economische Raad (SER) betrokken, het adviesorgaan dat ooit in het leven werd geroepen voor – de naam zegt het al – sociaal-economische kwesties.

Zulke akkoorden zijn een manier om moeilijke politieke kwesties uit te besteden aan maatschappelijke organisaties, schrijft Tweede Kamerlid Pieter Omtzigt over ‘deze bijna fabriek aan akkoorden’ in een uitgelekt memo. Het is kritiek die Omtzigt al langer uit. De Kamer komt volgens hem buitenspel te staan. “Als de politiek (partijen) geen uitgewerkte plannen heeft, worden deze plannen door lobbygroepen ingevuld. Dan gaat de informateur wat schrijven op basis van wat belangenorganisaties leveren of de SER. Of dan wachten we op de volgende uitspraak van een rechter (stikstof, belastingontwijking grote bedrijven, CO2 en ga zo maar door).”

Pistool-op-de-borst

Met al die akkoorden voeren de kabinetten-Rutte de grootste stelselhervormingen door sinds de Tweede Wereldoorlog, zegt Wim Voermans, hoogleraar staats- en bestuursrecht aan de Universiteit Leiden. ‘Pistool-op-de-borst-politiek’, noemt hij deze werkwijze. Want voor de Tweede Kamer valt er aan veel van die akkoorden nauwelijks meer te sleutelen. Veel meer dan vroeger bepalen de akkoorden hoe regelgeving en wetgeving eruit moeten gaan zien. De kiezer heeft het maar aan te zien, die kan voor geen van die hervormingen naar de stembus. “In tien jaar tijd is de zaak op zijn kop gezet. Als de polder ergens op uitgekomen is, mag de politiek tekenen bij het kruisje.”

Mark Rutte in (VVD) 2012 met Lodewijk Asscher (PvdA), Bernard Wientjes (VNO-NCW) en Ton Heerts (FNV). Beeld Hollandse Hoogte / Novum RegioFoto
Mark Rutte in (VVD) 2012 met Lodewijk Asscher (PvdA), Bernard Wientjes (VNO-NCW) en Ton Heerts (FNV).Beeld Hollandse Hoogte / Novum RegioFoto

Sociaal akkoord

Terug naar oktober 2012. Het onwaarschijnlijke duo Diederik Samsom (PvdA) en Mark Rutte (VVD) zet in een moordend tempo een regeerakkoord in elkaar om de crisis (honderdduizenden werklozen en een miljoen koopwoningen onder water) te bezweren. Dat houden de twee het volk en collega’s meerdere malen voor. Maar voor Rutte is dit ook een manier om de herinnering aan de geflopte gedoogconstructie met de PVV zo snel mogelijk naar de achtergrond te dringen. Vakbonden, werkgevers en andere partijen worden minimaal op de hoogte gesteld van de plannen, om te voorkomen dat de vaart eruit gaat.

Ondertussen ligt de polder op zijn gat. Na een conflict over het pensioenakkoord is FNV-voorzitter Agnes Jongerius in juni afgetreden. Ze laat haar vakbond gespleten achter. Aan interimmer Ton Heerts de taak om schoon schip te maken. Maar ook met werkgevers liggen de bonden een tijdlang overhoop, mede vanwege de pensioenen. “Tuig van de richel”, noemt Jongerius de werkgeversdelegatie nog tijdens de pensioenonderhandelingen. En in politiek Den Haag bekoelt de liefde voor de te machtig geworden polder als in de Volkskrant te lezen valt dat werkgeversvoorman Bernard Wientjes wederom gekozen is tot invloedrijkste Nederlander.

Toch weer polderen

Als doorsijpelt wat er in het regeerakkoord komt te staan, weten Heerts en Wientjes allebei: hier komt gedonder van. De werkloosheidsuitkering gaat van drie naar een jaar. Werkgevers krijgen een boete als ze niet voldoende arbeidsgehandicapten in dienst nemen. Dit zal onrust veroorzaken bij werkgevers, en misschien wel stakingen. Heerts en Wientjes vinden elkaar in de gedachte dat er behoefte is aan stabiliteit. Niet alleen in de kwakkelende polder, maar ook in de politiek. In tien jaar tijd zagen de sociale partners vijf kabinetten voorbij komen. Grote hervormingen werden er nauwelijks doorgevoerd. Omdat het crisis was, kon het kabinet niet anders.

In het Sheraton Hotel op Schiphol, een paar dagen voor het gesprek aan de formatietafel, besluiten Wientjes en Heerts: er moet een sociaal akkoord komen. Ze planten het idee bij Rutte en Samsom aan de formatietafel. Die hebben er wel oren naar, maar het is onzeker of het akkoord er zal komen. “De polder is terug”, zegt Wientjes bij vertrek al wel tegen de journalisten op het Binnenhof.

Uiteindelijk weet PvdA-Kamerlid Mariëtte Hamer, die korte lijntjes heeft met de FNV, een alinea over een sociaal akkoord in het regeerakkoord te fietsen. Zes maanden later ligt dat akkoord er. Pijnpunten uit het regeerakkoord als de verkorting van de werkloosheidsuitkering en de afspraak over banen voor arbeidsgehandicapten worden erin ‘gecorrigeerd’, klinkt het in kringen van sociale partners. In de Tweede Kamer zegt Rutte de vakbeweging en werkgeversorganisatie ‘buitengewoon erkentelijk’ te zijn voor het feit dat “zij hiervoor hun nek vergaand hebben uitgestoken”.

“Wat mij betreft gaan we zo door tot 2017”, zegt de premier over het sluiten van akkoorden. “We gaan bij grote maatschappelijke vraagstukken die dit kabinet aanpakt, zoeken naar breed draagvlak in Kamer en samenleving. Daar gaan we mee door en dat is geen zwakte, dat is kracht.”

Dat jaar worden er nog drie maatschappelijke akkoorden gesloten. Een aantal ook op initiatief van sociale partners, zonder grote betrokkenheid van de Tweede Kamer. De polder heeft weer voet tussen de deur in politiek Den Haag.

Bijeenkomst van een van de klimaattafels in 2018 met onderhandelaars van onder meer Shell, Nuon, RWE en Energie Nederland. Beeld Hollandse Hoogte / Branko de Lang
Bijeenkomst van een van de klimaattafels in 2018 met onderhandelaars van onder meer Shell, Nuon, RWE en Energie Nederland.Beeld Hollandse Hoogte / Branko de Lang

Klimaatakkoord

December 2015. In Parijs ondertekenen verschillende landen het internationale klimaatakkoord. “Hier heeft Nederland zich sterk voor gemaakt”, schrijft premier Rutte op zijn Facebookpagina. Dit is “goed voor Nederland, Europa en de wereld”. Maar als de VVD krap twee jaar later aan de formatietafel zit met D66, ChristenUnie en CDA trapt de partij samen met het CDA op de rem als het woord klimaat valt.

De christen-democraten en VVD’ers vrezen tegensputterende boeren en ondernemers. Er is maatschappelijk draagvlak nodig voor maatregelen die ervoor moeten zorgen dat de doelstellingen uit het Internationale Klimaatverdrag van Parijs worden behaald, vinden ze. Zomaar vergaande regelgeving over de schutting kieperen, zal voor maatschappelijke onrust zorgen, klinkt het ook. En juist stabiliteit heeft Rutte hoog in het vaandel staan. De coalitie – waarbinnen de politieke consensus op sommige onderwerpen ver te zoeken is – stemt in met nóg een maatschappelijk akkoord in het regeerakkoord. Naast een preventieakkoord en een sportakkoord, komt er ook een nationaal klimaatakkoord. “We leggen de lat hoog”, schrijven de partijen in het regeerakkoord. “We willen de meest ambitieuze doelstelling van Parijs.”

Multinationals, agrariërs, onderwijskoepels, vakbonden, werkgevers, woningcorporaties, milieu- en natuurorganisaties, financiële instellingen en vele anderen mogen meepraten over die klimaatplannen, ruim honderd organisaties in totaal. Aan zogeheten klimaattafels wordt besproken hoeveel CO2-uitstoot welke sector terug gaat dringen en op welke manier. Critici kijken knarsetandend toe. Zo ook Klaas van Egmond, emeritus hoogleraar geowetenschappen aan de Universiteit Utrecht: “Je laat een kalkoen toch ook niet meepraten over het kerstdiner”, laat hij zich in de Volkskrant ontvallen. Het is goed dat de polder meedenkt over arbeidsmarktzaken, maar over klimaat valt niet te onderhandelen, vindt Van Egmond.

Korte lijntjes

Het doet hem denken aan zijn tijd als kroonlid van de Sociaal-Economische Raad. Hij stelt daar voor een CO2-heffing te introduceren, maar krijgt het er niet doorheen. “In die SER spreek je met belanghebbenden, men wilde dat daar dus niet.”

De lijntjes tussen sociale partners en de politiek zijn kort, ziet Van Egmond ook. Naar zijn zin veel te kort. “’Ik bel vanavond wel even met Mark’, zei Hans de Boer (de inmiddels overleden oud-voorzitter van werkgeversorganisatie VNO-NCW, red.) een keer. Mark moet niet met De Boer bezig zijn, dacht ik toen, maar met de Tweede Kamer.”

Die CO2-heffing is ook tijdens de klimaatonderhandelingen een punt van gesprek, tegen de zin van de industrie. Zo’n nationale heffing verslechtert hun internationale concurrentiepositie, klagen de multinationals. Toch komt die er, maar minder vergaand dan een deel van de coalitie wil. Als het klimaatakkoord al lang en breed langs de Tweede Kamer is gegaan, zien Kamerleden dat er alsnog is gesleuteld aan de heffing. Betrokkenen vermoeden dat de industrie buiten het klimaatoverleg om ‘bilateraaltjes’ heeft met de topambtenaren van het ministerie van economische zaken en klimaat. Tot frustratie van sommige Kamerleden. Maar ook de polder is op zijn teentjes getrapt. “Waarom vraag je ons dan om mee te denken”, sneren sociale partners als de coalitie besluit de conceptversie van het klimaatakkoord grondig bij te schaven.

Nieuw is het allemaal niet, weet Henk te Velde, hoogleraar Nederlandse geschiedenis aan de Universiteit Leiden. De opbloeiende en dan weer bekoelde liefde tussen polder en politiek, de korte lijntjes met sociale partners – hij zag het allemaal al eens voorbij komen. Eind jaren zeventig fietste Wim Kok als vakbondsvoorzitter nog regelmatig op zondag naar het huis van premier Joop den Uyl om samen de week door te nemen. Diezelfde Kok was ook medeverantwoordelijk voor het welbekende akkoord van Wassenaar. Polderen, het is een Nederlandse traditie die niet snel zal verdwijnen, verwacht Te Velde.

Nieuw tijdperk

Wat hij wel ziet gebeuren is dat er, ook niet voor het eerst trouwens, een nieuw politiek tijdperk aanbreekt. Een waarin de politiek reflecteert op haar eigen bestuursstijl en waarin de Kamer haar mandaat teruggrijpt. Toon politieke moed bij ingewikkelde maatschappelijke kwesties, klinkt het inmiddels op het Binnenhof. Stel duidelijke kaders. Maatschappelijke akkoorden zijn van belang, is ook een ander goed te horen geluid. Maar voorkom ook dat machtige lobbyclubs toch de Kamer passeren en bij topambtenaren naar binnen kunnen lopen om hun wensen verwezenlijkt te krijgen. Na een tijd waarin de nadruk lag op bestuur komt er nu meer aandacht voor de burger.

Juni 2021. Twee weken nadat demissionair premier Mark Rutte in Nieuwsuur zijn grote voornemens kenbaar maakt over samenwerking met de polder, gaat de Ser ongestoord door. ‘Nieuw akkoord tussen vakbonden en werkgevers moet flexwerk inperken’, koppen diverse media. Vakbonden en werkgevers willen dat nul­urencontracten en payrollconstructies verdwijnen. Uitzendwerk mag maximaal drie jaar duren. Op hun sites prijkt een foto van alle voorzitters, lachend, met het nieuwe akkoord in handen. “Formerende politieke partijen kunnen er hun voordeel mee doen”, aldus de sociale partners. De poldergeest is uit de fles en wil er voorlopig niet meer in.

Bijeenkomst van de klimaattafel Gebouwde Omgeving met onderhandelaars van onder meer gemeenten, milieuorganisaties, banken en woningcorporaties (2018). Beeld Hollandse Hoogte / Branko de Lang
Bijeenkomst van de klimaattafel Gebouwde Omgeving met onderhandelaars van onder meer gemeenten, milieuorganisaties, banken en woningcorporaties (2018).Beeld Hollandse Hoogte / Branko de Lang

Lees ook:

Rutte komt niet met radicale nieuwe ideeën, maar omarmt eindelijk kleine veranderingen

Is Mark Rutte erin geslaagd zichzelf te herscheppen? Na het interview bij Nieuwsuur maandagavond moet de conclusie luiden: nog niet echt. De wijzigingen die Rutte voorstelde zijn eerder correcties van politieke gewoontes die langzamerhand uitgroeiden tot politieke problemen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden