Bestuurscrisis

Hoe de crisis in de Haagse gemeentepolitiek steeds verder uit de hand liep

Richard de Mos van Groep de Mos en de afgetreden burgemeester Pauline Krikke. Beeld ANP

Vermoedens van belangenverstrengeling en niemand die ingreep, een burgemeester die afzijdig bleef in een veelbesproken nieuwjaarsnacht. Lekken uit de gemeenteraad in het diepst van de ellende: de Haagse gemeentepolitiek verkeert in zwaar weer. Hoe kon het zover komen?

 Vijftien Haagse fractievoorzitters en een vervangend raadsvoorzitter zitten afgelopen maandag in het provinciehuis van Zuid-Holland aan de koffie. Commissaris van de koning Jaap Smit spreekt ze vermanend toe over de chaos die is ontstaan na het corruptieschandaal rond wethouders Rachid Guernaoui en Richard de Mos (Hart voor Den Haag/Groep de Mos). De volksvertegenwoordigers moeten zich verantwoordelijker tonen, betoogt hij. “Er moet nagedacht worden over het thema integriteit. In het college, in de gemeenteraad. Wat het onderzoek ook moge uitwijzen, dat is een belangrijk punt.”

Twee dagen later ligt die terechtwijzing, gedaan in een vertrouwelijke gesprek, op straat. Ergens tussen de kannen koffie en thee en de kleurrijke kopjes heeft een telefoon of een opnameapparaat gelegen. En een van de fractievoorzitters lekt die opname naar Omroep West – tot zover de integriteit van in de Haagse politiek.

Het is in de Haagse politiek crisis zoals het decennia niet geweest is. Het imago dat den Haag graag uitvent, als de stad van vrede en recht, krijgt klappen. Twee wethouders en een raadslid zijn verdachten in een corruptiezaak die draait om tegen betaling verstrekte vergunningen. De burgemeester is opgestapt nadat een rapport over de vreugdevuren in Scheveningen bevestigde dat ze verzuimde in te grijpen, hoewel ze wist dat de vuurstapels te hoog waren.

Inmiddels is VVD-prominent Johan Remkes aangesteld als puinruimer. Komend jaar moet hij als waarnemend burgemeester de orde herstellen in het Haagse stadhuis.

Het college van burgemeester en wethouders met twee lege stoelen tijdens een spoeddebat in de Haagse gemeenteraad over het corruptie-onderzoek naar de wethouders Richard de Mos en Rachid Guernaoui op 2 oktober. Beeld ANP

Wat is er aan de hand in Den Haag? De raadszaal van het stadhuis, vanwege het koele witte voorkomen bekend als het IJspaleis, lijkt trekken te krijgen van een slangenkuil. In de discussie daags na het losbarsten van de corruptieaffaire moest wethouder Boudewijn Revis (VVD), een van de resterende bestuurders, zich verweren tegen aanvallen van twee kanten. Aan de ene kant van het politieke spectrum insinueerden partijen dat signalen van belangenverstrengeling waren genegeerd, aan de andere kant durfden partijen het aan de onafhankelijkheid van het Openbaar Ministerie in zijn optreden tegen de twee wethouders in twijfel te trekken. Napels aan de Noordzee, het zal toch niet echt?

Iets te goede banden

De huidige integriteitscrisis begint bij de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2018. Tot die tijd had ex-PVV’er Richard de Mos vier raadszetels en de geur van belangenverstrengeling hing al om hem heen. Al voor de verkiezingen voerde de raad meerdere debatten over zijn ‘ombudspolitiek’. Zijn banden met lokale ondernemers zijn misschien wel iets te goed, vonden critici.

Na het tellen van de stemmen kan niemand meer om Groep de Mos heen. De partij stijgt van vier naar acht zetels en wordt daarmee de grootste. Voor verkenner Hans Wiegel aanleiding om een zogeheten afspiegelingscollege te creëren, met naast De Mos ook de VVD, D66 en GroenLinks. “Tijdens het gesprek zei ik: we nemen de vier grootste partijen en laten we niet zeuren. Iedereen krijgt twee wethouders”, zegt Wiegel nu. Bij Groep de Mos valt de keuze op partijleider Richard de Mos en Rachid Guernaoui.

Integriteit is tijdens de coalitieonderhandelingen een belangrijk thema. Wiegel: “Er is met name gesproken over de wijze van contact tussen de partij van De Mos en mensen die overal banen en posities hebben. Dat was bij iedereen bekend. Maar blijkbaar was het toen zodanig helder dat de anderen hebben gezegd: we gaan met elkaar in zee. De lucht was geklaard, binnen de kortste keren hadden we een overeenkomst gesloten.”

De oppositie is er minder gerust op. Tijdens het debat over het coalitieakkoord vragen de partijen inzage in de lijst met donateurs die Groep de Mos zijn goed gevulde campagnekas hebben bezorgd. Ze zijn bang dat hij ten opzichte van zijn sponsors wat goed te maken heeft.

Maar die lijst krijgen ze niet te zien. Wel krijgen ze de geruststelling dat de coalitiepartijen inzicht hebben gekregen in de financiering van de partij. “Veel partijen zullen toen gedacht hebben: dan zal het wel goed zitten”, zegt Martijn Balster van oppositiepartij PvdA.

Richard de Mos (Groep De Mos) en Rachid Guernaoui in april vorig jaar tijdens de presentatie van het eindverslag van verkenner Hans Wiegel over een eventuele coalitie in Den Haag. Beeld ANP

Bij lokale politieke partijen is financiering vaker een lastig thema. Richard de Mos heeft geen gesubsidieerde landelijke partij die hem financieel steunt. Dat lost hij op door banden met ondernemers te cultiveren. Hij bepleit hun belangen en mag in ruil daarvoor partijbijeenkomsten organiseren in horecagelegenheden als zalencentrum Opera. Of krijgt geld van ze. Zo maakt ‘behangkoning’ John van Zweden al zijn medewerkers betalend lid van de partij, op één gewetensbezwaarde na.

Als de coalitie zich presenteert, valt op dat juist Richard de Mos de wethouderspost economie bemachtigd heeft. En het onderwerp ambtelijke integriteit is terechtgekomen bij de nu verdachte wethouder Guernaoui. In mei dit jaar verschijnt van zijn hand een integriteitsnota, met achteraf wrang klinkende zinnen als: “De toon aan de top is voor een groot deel bepalend of het integriteitsbeleid slaagt. Zichtbaar voorbeeldgedrag heeft een sterke invloed op het integriteitsbewustzijn en op het handelen van alle medewerkers.”

Alle schijn ten spijt ontbreekt het vooralsnog aan hard bewijs voor belangenverstrengeling en – in het verlengde daarvan – voor corruptie. “Controles en gevolgde procedures reiken maar tot een bepaalde grens. Op wat onder tafel gebeurt hebben we geen zicht”, zo verdedigt fractieleider Frans de Graaf van coalitiepartner VVD zich tegen het verwijt dat niemand eerder ingreep. En Hanneke van der Werf van D66 stelt: “Het is heel lastig om iemand aan te spreken op gedrag dat je niet ziet. Had ik maandag kunnen weten dat iemand zo gek is om zijn telefoon bij de Commissaris van de koning op opnamestand te zetten?”

Schijnveiligheid

Het vertrek van de wethouders is slechts deel één van het crisis-bal in Den Haag. Twee dagen na de inval van het OM bij De Mos en co komt de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OvV) met een uiterst kritisch rapport over de bijna-ramp met de vreugdevuren in Scheveningen en Duindorp tijdens de jaarwisseling. Veel van de feiten zijn al bekend, maar dat maakt de conclusies van de OvV niet minder hard: de gemeente handhaafde de regels niet. Er was sprake van schijnveiligheid, die bewuste nieuwjaarsnacht. En Pauline Krikke was als hoofd van de ‘driehoek’ van burgemeester, justitie en politie verantwoordelijk.

Even lijkt het OvV-rapport in de schaduw van het corruptieonderzoek te blijven. Maar al snel blijkt dat de partijleden van De Mos hun frustratie afreageren op de burgemeester. Het is de partij van De Mos die als eerste eist dat Krikke aftreedt – terwijl De Mos altijd voorstander was van de vreugdevuren en tot nu toe graag verder wilde met Krikke. “Samen uit, samen thuis”, zei hij dit jaar. En fractievoorzitter Arjan Dubbelaar nam het tijdens een lastig raadsdebat vlak na de jaarwisseling nog voor Krikke op: “Laten we niet zwartepieten en het onderzoek afwachten.”

Drie dagen na het verschijnen van het rapport trekt Krikke haar conclusies en dient ze haar ontslag in, Den Haag in een bestuurlijk vacuüm achterlatend. Nu is het aan waarnemend burgemeester Remkes om gedurende het onderzoek van het OM de kalmte terug te brengen in Den Haag. Ondertussen wordt al nagedacht over de vorming van een nieuw college, aangezien de coalitie zonder De Mos geen meerderheid heeft.

Johan Remkes wordt waarnemend burgemeester van Den Haag. Beeld ANP

Een nieuw college smeden zal niet eenvoudig zijn. De Haagse gemeenteraad is een versplinterd en bont gezelschap, waarin vijftien fracties in een scala van PVV tot Partij van de Dieren en islamitisch geïnspireerde partijen de zetels verdelen. Die grote verschillen leiden regelmatig tot polarisatie, een ontwikkeling die Jozias van Aartsen, tussen 2008 en 2017 burgemeester van de Hofstad, verontrustte, zo zei hij rond zijn vertrek.

De verdeelheid in de gemeenteraad maakt de stad lastig bestuurbaar. Commissaris van de koning Jaap Smit gaf de raad deze week – in het uitgelekte gesprek – een veeg uit de pan. “Ik heb eens naar een raadvergadering gekeken, nou nou nou, daar word ik als toeschouwer niet blij van”, zei hij. “Dat is geen gezicht.”

Ook Krikke toonde zich als burgemeester met een zekere regelmaat bezorgd over de versnippering van het lokale bestuur. Haar boodschap: maak een einde aan het fenomeen van afsplitsingen.

Slangenkuil

Alle meningsverschillen daargelaten, over de ontstane situatie zijn de Haagse raadsleden het wel eens: het is een schande voor de derde stad van het land.

“Ik geneer me nogal”, zegt Frans de Graaf van de VVD. “Twee wethouders verdacht van corruptie, huiszoekingen bij hen thuis. In de gemeenteraad zijn er partijen die de betrouwbaarheid van het OM ter discussie stellen. En nu het lekken.”

“Een slangenkuil? Ik begrijp dat je het vraagt”, zegt Arjen Kapteijns, fractievoorzitter van GroenLinks. De schandalen en het lekken nopen tot zelfreflectie, zegt hij. “Binnen mijn eigen fractie willen we een gespreksleider van buiten uitnodigen om eens wat langer mee in gesprek te gaan. Zo langzamerhand krijg je het idee dat dat een goed idee zou zijn voor alle partijen. Ik voel me persoonlijk geraakt door het lekken uit het gesprek met de commissaris. Je moet dus klaarblijkelijk voorzichtig zijn met wat je zegt, want er is iemand aan tafel die je niet kan vertrouwen.”

Van een gebrek aan aandacht voor integriteit willen de leiders van de coalitiepartijen niet weten. “Ik had het idee dat het best goed ging”, zegt VVD’er De Graaf. “Er was veel aandacht voor integriteit. Het college heeft er een dagdeel van een heisessie aan gewijd.” Kapteijns: “Wat nu naar buiten komt, is niet fraai. Maar de ervaring die ik heb met heel veel collega’s is dat ze integriteit hoog in het vaandel hebben staan.” Balster van de PvdA sluit zich daarbij aan. “Er zijn genoeg collega’s die ik blind vertrouw.”

De Haagse burgemeester Pauline Krikke neemt op Nieuwjaarsdag in Scheveningen een kijkje in het gebied waar de schade is ontstaan door de door lucht vliegende vonken van het grote vreugdevuur op het strand bij Scheveningen. Beeld ANP

Of is er toch meer aan de hand? Joris Wijsmuller van de Haagse Stadspartij ziet een verband tussen de risico’s die de coalitiepartijen namen en de risico’s die burgemeester Krikke op het strand van Scheveningen nam. “Het probleem van de bestuurlijke integriteit is dat men onvoldoende acteert op de signalen. Zowel bij Groep de Mos als bij de gedoogcultuur op Scheveningen.” In beide gevallen waren de waarschuwingen duidelijk genoeg, zegt Wijsmuller, maar wuifden bestuurders ze weg omwille van de lieve vrede.

Wijsmuller rekent de crisis niet alleen het bestuur, maar ook zichzelf en de rest van de gemeenteraad aan. “We stonden erbij en we keken ernaar. Het is te makkelijk om nu alleen te wijzen op regels en op de burgemeester. We zullen dieper moeten graven, er is een cultuuromslag nodig.” Hij is voorstander van een raadsenquête naar de integriteit van de gemeente.

Stilletjes geven ook de bestuurders van de stad toe dat er iets fundamenteel mis is gegaan in Den Haag. Deemoedig somde wethouder Boudewijn Revis vorige week tijdens het crisisdebat de protocollen, stuurgroepen en procedures van de gemeente over integriteit op. Om te concluderen: “We moeten vanaf vandaag met elkaar kijken of dat genoeg was of niet. Want desondanks heeft het kunnen gebeuren dat in de derde stad van Nederland twee wethouders worden verdacht van corruptie.”

Lees ook:

Remkes hoeft zich niet geliefd te maken in Den Haag, maar moet puinruimen op het stadhuis

Met de oud-VVD-minister van binnenlandse zaken krijgt Den Haag een ervaren waarnemend burgemeester, die de rust in de stad moet laten terugkeren. 

Stapte burgemeester Pauline Krikke op voor het haar beurt was?

Pauline Krikke hield zondag de eer aan zichzelf en kondigde haar vertrek als burgemeester aan op Instagram. Wat zijn de voor- en nadelen van voortijdig opstappen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden