Ewoud Kieft, schrijver van het boek ‘Vechten voor democratie’.

InterviewEwoud Kieft

Historicus Ewoud Kieft: ‘Politici komen niet uit voor hun ideologie of waarden’

Ewoud Kieft, schrijver van het boek ‘Vechten voor democratie’.Beeld Patrick Post

Politici, zegt historicus Ewoud Kieft, moeten vechten voor waar ze in geloven. In het volle zicht. Als ze zich verschuilen achter het OMT of achter marktwerking, als ze het parlement nog liever passeren dan het debat aan te gaan, dan bloedt de democratie dood.

Lidwien Dobber

Ewoud Kieft (1977) studeerde geschiedenis aan de Vrije Universiteit en promoveerde in Utrecht op religieuze radicalisering in West-Europa. Hij schreef meerdere boeken, waaronder Oorlogsenthousiasme. Europa 1870-1918 en Het verboden boek Mein Kampf en de aantrekkingskracht van het nazisme. Zijn nieuwste, Vechten voor democratie, kwam uit op 17 november.

Hij kan zich er behoorlijk over opwinden als hij het nieuws leest of naar talkshows kijkt. Gaat het over de democratie die onder vuur ligt, dan komt steeds weer dat spookbeeld van stal van de afglijdende Weimar-republiek en de opkomst van het nazisme in de jaren dertig van de vorige eeuw. Alsof ‘dat nooit weer’ goed genoeg is als motivatie om het mooie, kwetsbare goed dat onze democratie is te verdedigen.

Historicus Ewoud Kieft heeft veel onderzoek gedaan naar de Eerste en Tweede Wereldoorlog. Hij schreef boeken over oorlogsenthousiasme en over Hitlers Mein Kampf. Als hij lezingen geeft in het land, vragen mensen hem vaak hoe je dat nou doet: de democratie verdedigen. En, bekentenis: “Ook ikzelf bleef hangen in dat angstbeeld. Het is zo menselijk: vechten tegen het Kwaad motiveert meer dan vechten voor het Goede. Maar ik vond mijn eigen verhaal onbevredigend, niet goed genoeg.”

We kunnen wel wat positieve motivatie gebruiken, vond hij. “Maar toen ik probeerde om die positieve formulering te vinden, bleek dat best moeilijk. Democratie, dan heb je het over ingewikkelde procedures, compromissen, gekonkel tussen partijen tijdens een regeringsformatie. Het is lastig te verkopen. Daar sloeg ik wel op aan. Ook omdat de urgentie duidelijk is voor iedereen die het nieuws volgt.”

Netherlands. Amsterdam, 18-10-2022. Photo: Patrick Post. Portret van historicus Ewoud Kieft, schrijver van het boek ‘Vechten voor democratie’. Beeld Patrick Post
Netherlands. Amsterdam, 18-10-2022. Photo: Patrick Post. Portret van historicus Ewoud Kieft, schrijver van het boek ‘Vechten voor democratie’.Beeld Patrick Post

Dus is er nu Vechten voor democratie, een vlammend pamflet ter verdediging van dat bewerkelijke, stroperige, moeizame democratische staatsbestel.

Hitler had die zwakte van het democratische verhaal helder op het netvlies, schrijf je.

“Toen ik in Mein Kampf zijn zwakte-analyse van de parlementaire democratie las, dacht ik, ondanks mijn walging van dat boek: dat heeft hij scherp gezien. Mensen willen geloven in een groot verhaal, schrijft Hitler. En democratie is een systeem van grijze verhalen: ja, we vinden dat we dit moeten doen, maar we doen dat, want we moeten regeren met partijen die iets anders vinden.

“Hitler zegt letterlijk: het volk – en dat is natuurlijk een mythische eenheid die hij gebruikt – begrijpt niet hoe je de hand kunt schudden van iemand met wie je het zo oneens bent, als jij écht gelooft in jouw waarden. Dat valt niet uit te leggen.

“Ik denk dat dat wel uit te leggen valt, maar het wordt wel ingewikkelder.”

En het zijn niet zozeer de usual suspects, de populisten, die het ingewikkelder maken, maar politici van de conventionele partijen, schrijf je. Wat bedoel je?

“Veel van hen proberen zich boven de partijen te stellen. Ze zijn wars van ideologische visies, Mark Rutte voorop. Ach, al dat gekissebis. Er zijn toch geen linkse of rechtse lantaarnpalen? Zij willen dingen oplossen, zeggen ze.

“Die oplossing verkopen ze als neutraal. Of ze zeggen: zo werkt de markt, iets waar zij als politici geen macht over zouden hebben. Ze komen niet uit voor hun ideologie of waarden, maar die zitten wel degelijk achter de oplossingen die ze kiezen. Het democratisch debat, ik ­citeer nu Michael J. Sandel, een Amerikaans politiek ­filosoof, wordt zo beroofd van waardevolle ethische discussies.

“Neem een zwembad. Het wordt gerund als een bedrijf, maar slechts een fractie van de begroting komt uit de verkoop van kaartjes, het allergrootste deel is gemeenschapsgeld. Maar die gemeenschap heeft geen zeggenschap over openingstijden en of er vrij zwemmen is voor bejaarden. Het was een ideologische keuze om dat zwembad uit te besteden, maar die wordt gepresenteerd alsof dat niet zo is.

“Met een zwembad zijn de gevolgen te overzien, maar hetzelfde geldt voor het ziekenhuis. Of voor energie. Nu is er een energiecrisis en zegt de overheid heel kranig: energiebedrijven, kom maar op met je overwinsten, dan gaan we daar de huishoudens mee helpen. Maar energie is vermarkt. Hoe gaat ze dat doen als die bedrijven dat geld niet vrijwillig geven?”

Het debat over die keuzes wordt node gemist, het mag wel wat meer schuren?

“Ja, laat politici op tafel leggen: hier geloof ik echt in. Veel mensen zullen dat een verademing vinden. Een groot deel van de kracht van Geert Wilders is dat je bij hem oprechte verontwaardiging ziet. Die zie je niet bij Sophie Hermans van de VVD, Jan Paternotte van D66 of CDA’er Wopke Hoekstra.

“Conflicten die er in de samenleving zijn, moeten ook in de politiek zichtbaar zijn. Veel PvdA’ers waren geschokt om te zien hoe het uitkleden van de geestelijke gezondheidszorg en de jeugdzorg erdoorheen werd gejast in de snelle formatie van het VVD-PvdA-kabinet in 2012. Hoe soepel hun voorman Diederik Samsom dat verdedigde. Mensen snappen dat er compromissen gesloten moeten worden, maar ze willen wel horen dat je vecht. Dat een compromis pijn doet. Als ze die pijn zien, helpt dat. Ik denk dat je daarmee al meer oplost dan de politici van nu voor mogelijk houden.”

Politici ontduiken het debat ook door zich te verschuilen achter het OMT of de commissie-Remkes, schrijft Kieft, of met zinnen als ‘ik was niet betrokken bij de deal, maar heb wel betrokkenheid gehad’, de raadselachtige formulering die Hugo de Jonge gebruikte toen hij ter verantwoording werd geroepen over de mondkapjesdeal met Sywert van Lienden c.s.

De grote bedreiging van de democratie, is je conclusie, is geen externe vijand. Die komt van binnenuit.

“De Volkskrant vraagt al meer dan een jaar om openbaarmaking van de stukken rond de mondkapjesdeal, de rechter legt boetes op, het ministerie van volksgezondheid levert ze nog steeds niet. Je hebt de gewiste sms’jes van Rutte, de toeslagenaffaire, de gaswinning in Groningen. En dan wordt er gezegd dat er een nieuwe bestuurscultuur moet komen, maar ik denk: het is veel ernstiger, we hebben het hier over ministers die de Grondwet schenden.

“Zij moeten transparant zijn en verantwoording afleggen aan de Tweede Kamer. Dat is hun grondwettelijke plicht en die wordt met voeten getreden. Structureel. Tussen 2010 en 2020 hebben de kabinetten-Rutte de Kamer in 43 gevallen onjuist, onvolledig of helemaal niet ingelicht, telde hoogleraar staatsrecht Wim Voermans. De Rutte-doctrine zegt dat bewindspersonen interne discussies niet hoeven te delen, het is een beslissing: die Tweede Kamer slaan we over.

“Met zulke democraten heb je geen autocraten meer nodig. Ik had vaak de neiging om een alinea daarmee af te sluiten, ik moest me inhouden, anders viel ik te veel in herhaling.”

Toch, speelt de boze buitenwereld niet ook een rol? Ik kan me niet herinneren dat er eerder zo sterk het gevoel was dat de democratie wegrot. Terwijl er ook in de jaren tachtig een parlementaire enquête was – naar staatssteun aan RSV, een ter ziele gegane scheepswerf – en ook toen bleek dat de minister van economische zaken de Kamer had misleid. En ook hij bleef aan.

“Zeker. Toen was er nog zelfvertrouwen: na de Tweede Wereldoorlog had de democratie gewonnen, fas­cistische dictaturen in Spanje en Portugal waren verdwenen. Later, met de val van de Muur, werd die overwinning bevestigd. Nu is er de dreiging van Xi en Poetin, het aantal democratieën neemt wereldwijd af, je hebt Trump die verkiezingsuitslagen niet erkent. Daarom begin ik mijn boek ook met de internationale politiek, want die zorgt voor veel onrust.

“Toch denk ik er nog een binnenlandse factor meespeelt. In mijn boek haal ik Herman Tjeenk Willink aan, die in 2013 wees op het verdwijnen van de verbinding tussen de burgersamenleving en de overheid. Kijk naar het CDA. Dat staat nu op acht zetels, zag ik in de peilingen. Vroeger was dat een echte volkspartij, een afspiegeling van het maatschappelijk middenveld, die lijntjes had met tal van verenigingen in dorpen en steden, met vakbonden. Zo hadden meer mensen het gevoel dat ze vertegenwoordigd werden, al was het misschien niet ­helemaal op de ideale manier. Maar nu zijn partijen losgezongen.

Netherlands. Amsterdam, 18-10-2022. Photo: Patrick Post. Portret van historicus Ewoud Kieft, schrijver van het boek ‘Vechten voor democratie’. Beeld Patrick Post
Netherlands. Amsterdam, 18-10-2022. Photo: Patrick Post. Portret van historicus Ewoud Kieft, schrijver van het boek ‘Vechten voor democratie’.Beeld Patrick Post

“Wat zijn nu de schakels in de samenleving, wat heeft het maatschappelijk middenveld vervangen? Sociale media. Waar desinformatie een verdienmodel is en waar het wantrouwen tegen het bestaand gezag buiten die kaders van partijen en verenigingen is geplaatst. Wáren er nog maar sterke vakbonden die dat wantrouwen – dat heel gezond is in een democratie – hadden gemobiliseerd. Dan hadden we nu niet die enorme inkomenskloof gehad.”

Een interessante gedachte uit je boek: achter het zwaar gepolariseerde debat van vandaag de dag, waarin mensen wild om zich heen slaan, zit een diep verlangen naar saamhorigheid. Kun je dat uitleggen?

“Die behoefte aan saamhorigheid is een paradox van jewelste. Veel mensen zien Donald Trump als een gevaarlijk politicus die verdeeldheid zaait. Maar voor zijn achterban brengt die man eindelijk eenheid.

“Mijn historische blik heeft me hier gevormd, want het succes van Hitlers verhaal had daar heel veel mee te maken. Die zei voortdurend: we moeten zijn als een religie. Hij gebruikt letterlijk het beeld van het verloren paradijs, van de zondeval van de rasvermenging en dan de wederopstanding van het zuivere volk. Het is een vorm van regeneratiedenken, het idee dat er na verval wederopstanding nodig is.

“Dat denken speelde een grote rol in de reactie op de modernisering die de samenleving had doorgemaakt en die zorgde voor een gevoel van verlies van gemeenschap. Niet dat mensen per se terug wilden naar vroeger, het is meer dan nostalgie. Ze wilden wat ze vroeger ­hadden in een nieuwe vorm gieten. Zoals er nu het verlangen is naar het real America of het echte Nederland. Zoals het hoort te zijn, zoals mens-zijn bedoeld is. Dat is een heel religieuze gedachte.

“Dat regeneratieverhaal is er in vele vormen. Jan Terlouw met zijn touwtje uit de brievenbus is een vriendelijke variant. Er zit nostalgie in, maar vaak ook een toekomstvisie. Premier Narendra Modi schetst hoe het ware India zal herrijzen als een futuristisch, maar ook puur hindoeïstisch India. De fascisten deden dat ook: hun beeld was futuristisch en oergemeenschap tegelijk.”

En wat kunnen democratische krachten daar tegenoverstellen? Dat het leven beter is als het ons lukt om het samen te rooien, jij en degene van wie jij vindt dat-ie onzin uitkraamt?

“Soms voelt het, zoals de Engelsen zeggen, als bringing a knife to a gunfight. Tegenover het geweld van zo’n overweldigend regeneratieverhaal staat een heel klein, subtiel verhaal. Dat kan weleens moedeloos stemmen.”

Hét argument voor democratie is: het sluit aan bij hoe de wereld nu eenmaal in elkaar zit, schrijf je. Want we zijn niet allen één.

“Ja klopt. En dat is een argument en geen gevoel. ­Terwijl voelen zoveel krachtiger is dan weten. Dus ­probeer ik er in mijn boek een gevoel van te maken: van alleen een democratisch staatsbestel naar ook een democratische cultuur.”

Als je het moet samenvatten, wat is het positieve pleidooi voor democratie?

“Liefde voor de werkelijkheid. Laten we afscheid ­nemen van confrontatiemijdend gedrag, weg met het sprookje van het eenvormig volk, dat bestaat uit mensen die het allemaal eens zijn. Het kan enorm veel energie geven als je de moeilijke gesprekken wel voert. Vragend, niet veroordelend, al moet je elkaar ook hard kunnen ­tegenspreken. Maar moffel verschillen niet weg.” <<

null Beeld

Ewoud Kieft
Vechten voor democratie
De Bezige Bij; 128 blz. € 18,99

Lees ook:

De democratie even op pauze om een crisis op te lossen? Een grote groep jongeren vindt het geen probleem

Ruim 30 procent van de achttien-plussers is bij complexe problemen bereid op de pauzeknop van de democratie te drukken, blijkt uit onderzoek. Grondrechten en tegenspraak kunnen dan best worden genegeerd.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden