Kabinetsformatie

Het vertrek van Omtzigt plaatst het CDA in een onmogelijke spagaat

Pieter Omtzigt staat in maart de pers te woord na de installatie van Kamerleden.  Beeld Werry Crone
Pieter Omtzigt staat in maart de pers te woord na de installatie van Kamerleden.Beeld Werry Crone

Het dramatische vertrek van Pieter Omtzigt levert het CDA een ingewikkeld dilemma op. Regeren ligt niet meer voor de hand. Maar de oppositie is een zeer onaantrekkelijke plek.

Wanneer Wopke Hoekstra maandagochtend om 10.30 uur bij informateur Mariëtte Hamer binnenstapt, zal de onvermijdelijke vraag op tafel komen: is het wankelende CDA nog in staat om te regeren? Het antwoord hierop is cruciaal voor de grotere kwestie die hier onlosmakelijk aan verbonden is: valt deze kabinetsformatie eigenlijk wel te redden?

Even, heel even, leek de rust op het Binnenhof teruggekeerd. Sinds Pieter Omtzigt zich eind mei officieel ziek meldde met een burn-out, had Hoekstra zijn handen vrij tijdens de formatiegesprekken. De partijleider maakte kleine, maar gedecideerde stapjes richting een nieuw kabinet, bijvoorbeeld door hardop eisen te stellen aan de nog te vormen coalitie (‘niet onderhandelen met én PvdA én GroenLinks’).

Die betrekkelijke rust is ruw verstoord nu Pieter Omtzigt uit het CDA stapt. Afgelopen zaterdag maakte het Kamerlid uit Enschede bekend dat hij niet meer naar behoren kan functioneren binnen de partij. De directe aanleiding is het uitlekken van zijn zeer kritische en uitgebreide notitie (76 pagina’s) aan de commissie-Spies die momenteel de verkiezingsnederlaag van de christendemocraten onderzoekt.

Vooropgezet plan

Dat stuk leest als één lange terechtwijzing van de partijtop. Omtzigt stelt dat hij al jarenlang is tegengewerkt door CDA’ers, zijn werkomgeving was op meerdere momenten ‘ronduit onveilig’. Hij voelt zich miskend, genegeerd en weggezet als een lastpak, ondanks zijn prominente positie binnen de fractie. Na het afhaken van Hugo de Jonge zou hem het leiderschap zijn beloofd, beweert Omtzigt, die met lede ogen moest toezien hoe de CDA-top Wopke Hoekstra naar voren schoof. Omtzigt: “Er is duidelijk een vooropgezet plan en ik pas er niet in”.

De breuk van dit weekend was onontkoombaar, gezien de oplopende spanningen in de afgelopen maanden. Het plaatst het CDA, dat kleur zal moeten bekennen tijdens deze kabinetsformatie, in een onmogelijke spagaat.

Een eerste conclusie kan zijn dat de partij nu minder moeite zal hebben om aan te schuiven bij de coalitieonderhandelingen. Omtzigt was uitgesproken tegenstander van deelname aan een nieuw kabinet onder leiding van Mark Rutte. Met die waarschuwing hoeft Hoekstra geen rekening meer te houden.

Versneld een CDA-congres

Maar van opluchting binnen het CDA kan geen sprake zijn. De top zal ervoor moeten zorgen dat de onrust over het vertrek van het populaire Kamerlid zich niet als een veenbrand verspreidt binnen de partij. Omtzigt wil, zodra hij hersteld is, terugkeren op het Binnenhof als zelfstandig Kamerlid, wat op zijn vroegst in september kan. Mogelijk sluiten CDA-Kamerleden zich dan bij hem aan, hoewel daar momenteel niets op wijst.

De onvrede over de behandeling van Omtzigt is niet zozeer in Den Haag te vinden, maar zit vooral dieper in de partij, in afdelingen elders in het land. Daar klinkt nu de oproep om versneld een CDA-congres te organiseren, waar partijleden de gelegenheid moeten krijgen zich uit te spreken over deze crisissituatie.

Er zijn genoeg leden die zich afvragen wat het CDA in een nieuw kabinet te zoeken heeft, gezien de puinhoop binnenskamers. De partij trilt nog na van een desastreus verlopen jaar. In normale tijden betekent dit scherven ruimen en bezinnen in de oppositiebanken.

Nieuwe verkiezingen

Maar ook die plek, te midden van liefst veertien of vijftien andere oppositiepartijen, is weinig aantrekkelijk voor Hoekstra. Zeker nu ook Omtzigt daar plaats zal nemen. Bovendien: als het CDA zich terugtrekt uit de formatie, dreigt dat de onderhandelingen op slot te zetten, wat uiteindelijk kan uitmonden in nieuwe verkiezingen. En dan vormt een eventuele nieuwe partij van Omtzigt een groot electoraal gevaar voor het CDA.

Het zijn hoofdbrekens, niet alleen voor Hoekstra, zeker ook voor informateur Hamer.

Lees ook:

Vier opvallende punten uit de vernietigende Omtzigt-notitie

In een gelekt document, dat als eerste in handen van De Limburger kwam, rekent Kamerlid Pieter Omtzigt af met partijgenoten in het CDA. Vier opvallende fragmenten op een rij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden