InterviewCarla van Baalen

Het verleden belooft weinig goeds voor Rutte IV. ‘Doorstartcoalities halen zelden ongeschonden de eindstreep’

Verkenner Kajsa Ollongren verlaat in alle haast de formatiebesprekingen na een positieve coronatestuitslag. De foto (‘functie elders’) is door EenVandaag verkozen tot politieke foto van het jaar. Beeld ANP, Bart Maat
Verkenner Kajsa Ollongren verlaat in alle haast de formatiebesprekingen na een positieve coronatestuitslag. De foto (‘functie elders’) is door EenVandaag verkozen tot politieke foto van het jaar.Beeld ANP, Bart Maat

Historisch gezien is de uitkomst van de kabinetsformatie logisch: als het zonder links kan, dan gebeurt dat. En de parlementaire geschiedenis leert meer.

Wilma Kieskamp

Ze durft er wel een etiket op te plakken, zegt parlementair historicus Carla van Baalen, dé deskundige in Nederland op het gebied van kabinetsformaties. De huidige kabinetsformatie is de moeizaamste geweest van de afgelopen decennia. “Sinds de Tweede Wereldoorlog is het nog niet eerder zó ingewikkeld geweest. Zelfs niet in de formatie die tot nu als de moeizaamste geldt, die van 1977.”

VVD, D66, CDA en ChristenUnie hebben een coalitieakkoord. Wat zijn de kansen voor hun nieuwe kabinet? Hoogleraar Van Baalen, aangesloten bij het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis aan de Radboud Universteit, ziet interessante overeenkomsten met kabinetsformaties uit het verleden. Ze ziet drie ‘wetten’ die ook op deze formatie van toepassing zijn geweest, en die mogelijk iets zeggen over de levensvatbaarheid van het aanstaande het kabinet-Rutte IV.

Hoogleraar Carla van Baalen, parlementair historicus. Beeld
Hoogleraar Carla van Baalen, parlementair historicus.

Wet één: Als het over rechts kan, gebeurt dat

Van Baalen: “Deze coalitie is de logische uitkomst, historisch gezien. Een coalitie van VVD, D66, CDA en ChristenUnie viel eigenlijk vanaf de uitslagenavond in maart te voorspellen. Er is in Nederland een ijzeren wetmatigheid na elke verkiezing: de partijen in het midden en op rechts hebben samen altijd de meerderheid. Zij regeren liever met elkaar dan met linkse partijen. Zodra er een coalitie mogelijk is zónder links, zal dat hem worden. Zo is het vele keren gegaan, recent in 2017 en 2021.

“Wat je in de politiek altijd moet doen is téllen. Een partij kan iets nog zo graag willen, als er een alternatief mogelijk is, staat die partij zwak. Het is hetzelfde mechanisme dat meespeelde bij de moeizame formatie van 1977. PvdA-premier Den Uyl dacht, met velen, dat de formatie van een centrumlinks kabinet een fluitje van een cent zou zijn. Hij was de grote winnaar. Maar VVD en CDA hadden samen óók 77 zetels. Zij gingen uiteindelijk regeren.”

Wet twee: Een coalitie die doorstart, haalt niet ongeschonden de eindstreep

Van Baalen: “Rutte IV kan het moeilijk krijgen de rit vol te maken, kijkend naar eerdere kabinetsformaties. Er is nog nooit een coalitie geweest die doorstart met dezelfde partijen en ongeschonden de eindstreep haalt, sinds 1946. Zulke kabinetten kregen steevast te maken met een kabinetscrisis.

“De huidige vier partijen maakten bij het begin van de formatie de indruk dat ze op elkaar uitgekeken waren. Dat is een risico. PvdA-premier Kok zag in 1999 zijn paarse kabinet stranden na een doorstart. Het werd gelijmd maar het viel vlak voor de verkiezingen opnieuw. Het overkwam ook CDA-premier Lubbers, de langstzittende premier, in 1989. En PvdA-premier Drees in 1958. Allemaal grote namen.

“Een extra risico is historisch gezien als de machtsverhoudingen tussen coalitiepartijen na de verkiezingen flink veranderen. Iets dat nu ook speelt: D66 is de tweede partij geworden, het CDA krijgt een kleinere rol. Partijen die minder invloedrijk zijn geworden, hebben daar nogal eens moeite mee.”

Wet drie: De bestuurscultuur veranderen is moeilijk vol te houden

Van Baalen: “Eerdere kabinetten hebben de bestuurscultuur veranderd, het is mogelijk. Het probleem is om het vol te houden. Onder Paars I spraken PvdA, VVD en D66 al af zich veel dualistischer te gaan opstellen. Geen achterkamertjesoverleg meer zoals onder Lubbers. Na anderhalf jaar slopen de oude gebruiken er weer in. CDA-premier Balkenende kwam bewust met een korter regeerakkoord dan zijn voorganger Kok.”

“Misschien zijn de kansen dit keer gunstiger en is het menens. Gert-Jan Segers van de ChristenUnie sprak al nadrukkelijk over een dienstbare overheid die zich primair richt op de burger en niet op zichzelf. Als dat waar wordt gemaakt, is dat een echte cultuuromslag. Dan verandert er veel. Voor een echte cultuuromslag zou het ook goed zijn als de politieke leiders in de Tweede Kamer blijven zitten in plaats van in het kabinet te gaan. Laat het maar zien.”

Lees ook:

De uitvoering wordt nog een lastiger klus dan het regeerakkoord zelf

De langste formatie ooit nadert zijn einde. Woensdag presenteren VVD, D66, CDA en ChristenUnie hun plannen. De uitvoering ervan wordt de grootste opgave.

Dezelfde fracties, maar een fris elan? Dit staat kabinet-Rutte IV te wachten

Begin 2022 staan ze op het bordes, de ministers (helft man, helft vrouw) van het vierde kabinet onder leiding van premier Mark Rutte. Onder welk gesternte zullen zij hun werk moeten doen?

Lekken uit het regeerakkoord: eerst het zoet, dan het zuur

Van gratis kinderopvang tot terugkeer van de basisbeurs: wat nu op straat ligt van het regeerakkoord, stemt menigeen vrolijk. Nu het totaalpakket nog.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden