Verkiezingen

Het stemgedrag van 2021: de kiezer schuift, maar landt bij de buren

Demissionair minister en CDA-voorman Wopke Hoekstra vandaag bij aankomst voor de ministerraad. Zijn CDA zag kiezers weglopen naar rechtse partijen én naar het midden. Beeld ANP
Demissionair minister en CDA-voorman Wopke Hoekstra vandaag bij aankomst voor de ministerraad. Zijn CDA zag kiezers weglopen naar rechtse partijen én naar het midden.Beeld ANP

Kiezers lijken alle kanten op te vliegen. Maar ze bewegen vooral binnen het eigen ‘blok’, blijkt uit onderzoek naar het stemgedrag van 2021.

Het CDA heeft kiezers zien weglopen naar rechtse partijen. Maar het verlies is net zo goed veroorzaakt doordat ze overstapten in het midden. De opkomst van de nieuwe partij BoerenBurgerBelangen speelde maar een kleine rol in de slechte uitslag.

Dat blijkt uit onderzoek van bureau Ipsos naar de kiezersbewegingen bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2021. De verrassende uitslag daarvan gaf de indruk dat kiezers alle kanten zijn opgevlogen. Dat is niet zo. Net als bij het CDA zijn ook bij andere partijen de overstappers verhuisd naar een partij dicht bij hun vorige keuze.

null Beeld Sander Soewargana
Beeld Sander Soewargana

Voor het CDA is de VVD de grootste concurrent die zetels weghaalde. Van de kiezers die in 2017 nog CDA stemden, stapte 11 procent over. Het CDA heeft veel minder te duchten gehad van rechts-populistische partijen als Forum, PVV en JA21 (samen 6 procent eerdere kiezers weggetrokken). Het gevaar dat kiezers vertrekken ligt eerder in het midden, waar D66 stemmen weghaalde, net als de ChristenUnie en de nieuwe partij Volt (samen 11 procent). De nieuwe partij BBB heeft het CDA nog geen grote schade gedaan: slechts één procent stapte over.

Eigen hoek

Ook voor de groei van Forum geldt dat die vooral van buurpartijen komt. Thierry Baudet haalde zijn grootste oogst binnen via de PVV. De groep mensen die voor het eerst is gaan stemmen of de vorige keer thuis bleef, is zijn andere bron. Meer dan bij andere verkiezingen heeft het blok van rechts-nationalistische partijen een eigen hoek in het politieke landschap. Tussen dat blok en VVD en CDA is het grensverkeer afgenomen.

Voor winnaar D66 is de groei te danken aan ontevreden GroenLinks-kiezers, die een opvallend grote rol spelen in de opmars van de partij. Omgekeerd had D66 zelf nog flink wat last van de opkomst van de nieuwe partij Volt. Die dankt zijn winst vooral aan kiezers van liberale partijen (39 procent stemde eerst D66 of VVD).

Het onderzoek geeft ook meer inzicht in de verdere versnippering van de Tweede Kamer, met maar liefst vier nieuwe partijen erbij. Hun kiezers komen opnieuw vooral van partijen die verwant zijn of waar zij zich van afsplitsten. De nieuwkomers mogen vooral de kiezers van GroenLinks en de VVD bedanken; met name bij die twee partijen sprokkelden zij de stemmen binnen. De boerenpartij BBB haalde de stemmen vooral op bij CDA en VVD, maar ook bij 50Plus.

Over de slechte uitslag voor links is het verhaal niet voor alle partijen hetzelfde. De SP zag kiezers vertrekken naar D66, maar een even grote groep stapte over naar de PVV en Forum voor Democratie. Bij de andere twee linkse partijen PvdA en GroenLinks speelt dat laatste niet.

Niet goed onder jongere kiezers

Partijen die bij de verkiezingen in de problemen zijn gekomen, hebben een opvallende overeenkomst: ze doen het niet goed onder jongere kiezers. Dit geldt zowel voor het CDA als de PvdA en de SP. Het CDA heeft procentueel de grootste groep 70-plussers (38 procent), gevolgd door PvdA (34 procent). Ze tellen zelfs relatief meer ouderen dan ouderenpartij 50Plus (28 procent). De partij met de jongste kiezers is een verrassende: dat is niet de nieuwe partij Volt, die onder studenten geliefd is, maar Denk (34 procent is jonger dan 24 jaar).

De angst dat ouderen minder zouden kunnen stemmen vanwege de coronabeperkingen, is niet bewaarheid. Poststemmen lijkt geholpen te hebben: de opkomst onder 70-plussers was relatief het hoogst met 87 procent. Die van 50- tot 69-jarigen was wel lager (76 procent), maar dat scheelde toch niet veel met de gemiddelde opkomst van 79 procent.

Hoogopgeleiden stemmen verhoudingsgewijs veel meer dan laagopgeleiden, 87 procent tegen 66 procent. Ook de niet-stedelijke gebieden springen eruit met een relatief hoge opkomst van 84 procent, maar daar is wel iets geks aan de hand. In Noord-Nederland was de opkomst minder hoog (74 procent) dan in Oost-Nederland (82). Wellicht heeft in het noorden het wantrouwen tegenover de politiek vanwege de aardbevingsproblematiek een rol gespeeld, aldus bureau Ipsos. Het onderzoek vond plaats in samenwerking met de NOS, onder 6420 stemgerechtigde Nederlanders, en is gewogen op basis van de meest recente prognose van de Tweede Kamerverkiezingen.

Onderzoeksverantwoording

Deze gegevens zijn gebaseerd op onlineonderzoek van Ipsos, in opdracht van de NOS, onder een representatieve steekproef van 6420 stemgerechtigde Nederlanders. Afwijkingen tussen de samenstelling van de steekproef en de samenstelling van de Nederlandse stemgerechtigde bevolking op de kenmerken leeftijd, geslacht, opleiding, regio, werkzaamheid zijn door middel van een weging gecorrigeerd. De data zijn ook gewogen op basis van de voorlopige uitslag van de Tweede Kamerverkiezingen 2021.

Bij een steekproef van deze grootte, en uitgaande van een betrouwbaarheidsniveau van 95%, lopen de onzekerheidsmarges voor de totale steekproef uiteen van ongeveer 0,5% tot ongeveer 2%. Bij subgroepen in de steekproef (bijvoorbeeld stemmers op een bepaalde partij) lopen de marges uiteen van ongeveer 2% tot ongeveer 7% bij circa 200 waarnemingen in de subgroep. De gegevens zijn verzameld op 15-16-17 maart 2021.

Lees ook:

Waarom jongeren massaal naar de stembus gingen

Kiezers tussen de 18 en 24 jaar kwamen massaal opdagen deze verkiezingen. Dat past in een trend, maar is ook deels te wijten aan de coronacrisis, denken jongerenorganisaties.

Deze verre voorgangers van Volt hadden juist een conservatieve agenda

Historcus Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril. Deze week: paneuropeanisme wordt nu geassocieerd met progressief. Maar ooit was het een conservatieve stroming.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden