Politiek Compromis

Het kabinet wil de kiezer vooral niet doen schrikken met klimaatacties

Het is steeds vaker bovenmatig warm. RET-hulpverleners op station Rotterdam deelden vorige week flesjes water uit tijdens de extreme hitte. Beeld Arie Kievit

De ambitie van het Klimaatakkoord is groot, maar scherpe maatregelen worden vooruit geschoven. Is dat een verstandige politieke strategie?

Het Klimaatakkoord, dat is Nederland op zijn best. Minister Eric Wiebes van economische zaken steekt aan het begin van zijn bijdrage aan het klimaatdebat, woensdagnacht, de loftrompet over het compromis. “Vanaf het begin was het motto ‘haalbaar en betaalbaar’. Het resultaat is dat bedrijven meer gaan betalen, dat de energiebelasting voor huishoudens omlaag gaat en dat we praten over ‘verleiden’ en niet meer over ‘verplichten’.”

Het kabinet wil mensen verleiden in een elektrische auto te gaan rijden, verleiden tot het isoleren van hun huis, tot het aanschaffen van een warmtepomp.

“We gaan het doel halen en nemen daarvoor de tijd”, zei vicepremier Hugo de Jonge bij de presentatie van het Klimaatakkoord, een week geleden. Niemand krijgt een harde deadline, het credo van het kabinet is sinds de presentatie: zo’n warmtepomp kopen, dat kan later ook nog.

Schril contrast

De lijn van het kabinet – tijd genoeg – staat in schril contrast met de woorden van VN-topman António Guterres, afgelopen weekend. Alle 195 landen die in 2015 het Parijse Klimaatakkoord tekenden, moeten zo snel mogelijk maatregelen nemen, zei hij. Landen spreken wel hoge ambities uit om de CO2-uitstoot in 2050 te minimaliseren. Maar in de praktijk daalt de uitstoot van het broeikasgas niet of nauwelijks en dat bedreigt de geloofwaardigheid van ‘Parijs’, zei Guterres.

Hoe langer landen wereldwijd wachten met verduurzaming, hoe groter hun collectieve opdracht wordt, zowel voor de kosten als de maatregelen. Vorig jaar becijferde het Internationaal Energieagentschap al dat de energiebehoefte door bevolkingsgroei en toenemende welvaart alleen maar zal groeien. Daardoor zal ook alleen maar meer energie worden opgewekt uit vervuilende kolen.

Wetenschappers voegden daar vorige week in het vakblad Nature nog een waarschuwing aan toe. Als het klimaat verder opwarmt, dan zorgen ook alle extra airco’s die de wereld nodig heeft om het een beetje aangenaam te maken in huis, tot een explosieve groei van de energievraag, schreven zij. Bij uitstel van ingrijpen moet ook steeds meer geld vloeien naar klimaatadaptatie, dus het verhogen van dijken en versterken van huizen.

Secretaris-generaal Guterres wil tijdens de topconferentie in New York, in september dit jaar als opmaat voor de VN-klimaattop in Chili in december, concrete plannen zien van de landen die hun handtekening onder het mondiale klimaatakkoord zetten.

Wat dat betreft kan Nederland een voorbeeld zijn; weinig landen kwamen met zo’n veelomvattend en concreet maatregelenpakket als Nederland. Maar het succes van klimaatbeleid valt of staat volgens de VN-klimaatbaas met het tempo van de uitvoering. De polen smelten, extreem weer komt vaker voor, eilanden dreigen onder te lopen. “Als we de uitstoot niet snel verlagen, wordt het steeds moeilijker voor de toch al kwetsbare landen om zich te weren tegen klimaatdisruptie.”

Losse schroeven

Tegenover deze alarmistische woorden staat de geduldige Nederlandse aanpak. Het ‘verleiden en niets verplichten’ van het kabinet zorgt ook bij de linkse oppositie voor argwaan. Was het niet dit kabinet dat bij aanvang van de onderhandelingen over het akkoord de mond vol had over ‘de grootste verbouwing van Nederland sinds de Tweede Wereldoorlog’?

Zo had Jesse Klaver (GroenLinks) in het debat van woensdagavond kritiek op de opstelling van de VVD rond rekeningrijden. In het Klimaatakkoord is onderzoek aangekondigd naar een kilometerheffing, maar zaterdag al zei VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff in het AD dat zijn partij de maatregel in een volgende kabinetsperiode wellicht niet zal invoeren.

De VVD doet zo alsof het Klimaatakkoord vrijblijvend is, zei Klaver. “Maar het idee van het Klimaatakkoord was dat we voor tien jaar vastleggen wat we gaan doen, zodat Nederland zekerheid heeft.” Volgens Klaver zet de VVD op deze manier het hele akkoord ‘op losse schroeven’.

Kamerlid Lammert van Raan van de Partij voor de Dieren deed er nog een schepje bovenop. Volgens hem tonen de kabinetsplannen twee dingen: ‘politieke lafheid en onverantwoord beleid’. “Het is compromisme waarin D66 en CDA, VVD en ChristenUnie zich hebben moeten kunnen vinden, en dat is het dan. Compromisme dat zwak is, te laat en niet effectief.”

In het midden

Toch is dit compromis ‘het hoogst haalbare’, denkt Hein-Anton van der Heijden, politicoloog van de Universiteit van Amsterdam (UVA). In een coalitie met uiteenlopende partijen als VVD en CDA aan de ene kant, en D66 en ChristenUnie aan de andere, kom je ergens in het midden uit.

Daarbij komt de manier waarop het kabinet tot een akkoord wilde komen, via overleg in de polder. Dat leidt per definitie tot een compromis. Ruim honderd belanghebbenden werden aan zogeheten klimaattafels gezet, om zelf met maatregelen te komen. Organisaties zo divers als milieuclubs, landbouworganisaties, de Bovag en belangebehartigers van de industrie. De milieuclubs en FNV lieten vorige week al weten dat het akkoord hen niet ver genoeg gaat, terwijl de industrie en chemie juist vinden dat het kabinet veel te rigoureus te werk gaat.

Ook buiten de coalitie neemt de polarisatie over het klimaat toe, zegt politicoloog Kristof Jacobs van de Radboud Universiteit. “Een partij als GroenLinks ijvert voor een potig klimaatakkoord, terwijl Forum voor Democratie helemaal geen klimaatbeleid wil.”

Omdat de coalitie niet wil dat kiezers naar de flanken weglopen, kiezen ze voor een klimaataanpak die in het midden blijft, zegt Jacobs. Hij snapt dat GroenLinks, milieuclubs en klimaatwetenschappers de gesloten afspraken onvoldoende vinden, maar hij sluit niet uit dat het Klimaatakkoord op termijn leidt tot verdergaande maatregelen.

Daarop hintte ook D66-voorman Rob Jetten tijdens het klimaatdebat van woensdag. Voor zijn partij is het pijnlijk dat het kabinet er weinig werk van maakt om de CO2-reductie met 25 procent te halen, waartoe de rechter de overheid heeft verplicht in het Urgenda-vonnis. Van de rechter moet het kabinet negen megaton CO2 besparen, met de vorige week besproken plannen komt het tot vier megaton. Jetten: “Laten we de komende anderhalf jaar bekijken hoe we slimme dingen die in het Klimaatakkoord zitten iets naar voren kunnen halen. Hebben we maatregelen nog niet in kaart gebracht? Zijn er besluiten die nu heel duur lijken en die toch goedkoper kunnen?”

Maar ook bij het naleven van het Urgenda-vonnis wil het kabinet vooral het draagvlak niet uit het oog verliezen. Verregaande maatregelen om aan het vonnis te voldoen, vindt het ‘maatschappelijk ontwrichtend’ en duur. De bevolking zou alleen maar de hakken in het zand zetten.

Gele hesjes

Maar intussen heeft Nederland nog een lange weg te gaan. Ons land bungelt onderaan in Europa als het gaat om het terugbrengen van CO2-uitstoot.

Er zijn enkele verzachtende omstandigheden: zo heeft Nederland een grote landbouwsector en veel chemische industrie. Maar toch, zo uniek is Nederland ook weer niet, zegt politicoloog Jacobs. “In alle democratieën moeten partijen elkaar in het midden vinden als het om klimaatbeleid gaat.”

Kijk naar de rest van Europa, wil Jacobs maar zeggen. Groot-Brittannië heeft in een paar jaar tijd alle kolencentrales gesloten, maar daarna moesten extra ingrepen worden gedaan om de hoge energieprijzen de kop in te drukken. Duitsland stapte met de Energiewende af van kernenergie, vervolgens had de Duitse regering moeite de subsidie-uitgaven aan windmolens en zonnepanelen in toom te houden.

Ook in andere landen is het krijgen van draagvlak moeilijk. De Franse gele hesjes zijn daarvan het bekendste voorbeeld. In Nederland nam de steun voor extra uitgaven voor het klimaat volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau in één kwartaal af van 46 naar 38 procent.

Klimaatbeleid waar de overheid alles doordrukt en het volk heeft te slikken bestaat niet, zegt Jacobs. “Ook in centraal geleide landen moet rekening gehouden worden met de wil van het volk en staan werkgelegenheid en groei voorop. China wordt vaak als voorbeeld genoemd van een land dat dankzij zijn autoritaire leiding grote stappen zet voor het klimaat. Maar aan de andere kant zet het regime, voor geld en banen, ook veel stappen die negatief uitwerken voor het klimaat.”

Golf van jongeren

VN-commissaris Guterres heeft zijn hoop gevestigd op de jeugd. Tieners pleiten over de hele wereld voor actie. Zo roept de internationale jeugdbeweging Extinction Rebellion de ‘noodtoestand uit voor het klimaat’.

Guterres krijgt in New York waarschijnlijk Greta Thunberg op bezoek, het zestienjarige Zweedse meisje dat uitgroeide tot icoon van de jeugd met klimaatzorgen. “Er is een groeiende golf van jongeren die hun geduld verloren hebben vanwege de trage voortgang van hun leiders”, stelt de VN-baas. Hij wil dat de belangen van de jongeren zwaarder meewegen. Het gaat vooral om hún toekomst, zegt hij. En voor die van de kwetsbare (ei)landen die kampen met de gevolgen van zeespiegelstijging en extreem weer. “We hebben geen tijd te verliezen.”

Lees ook:

Asscher wil Klimaatakkoord steunen, maar stelt ook eisen

Van de twee potentiële steunpilaren voor het Klimaatakkoord, gaat vooral PvdA-leider Asscher er hard in. Hij weet dat het kabinet het liefst met hem afspraken maakt.

Niet te snel, vooral niet te snel

Het kabinet mikt met zijn klimaatplannen op draagvlak. Als dat groter wordt door trager te opereren, dan moet dat maar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden